Phần lớn người bị tăng huyết áp không cảm thấy gì khác thường, nên cách duy nhất để biết huyết áp của mình là đo nó. Cảm giác khoẻ mạnh, ngủ ngon, làm việc bình thường không cho bạn biết con số đang ở mức nào. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) nhấn mạnh điều này trong các tài liệu về tăng huyết áp: nhiều người mắc mà không biết, và chỉ phát hiện khi đi khám vì việc khác hoặc khi đã có biến chứng ở tim, não, thận.
Bài này giải thích vì sao huyết áp cao lặng lẽ như vậy, những dấu hiệu người ta hay gán cho huyết áp nhưng không đáng tin, ai dễ bị bỏ sót, và nên làm gì khi một lần đo thấy con số cao. Bài không thay cho việc khám: chỉ bác sĩ mới kết luận được bạn có tăng huyết áp hay không, sau nhiều lần đo đúng cách.
Vì sao huyết áp cao thường không gây cảm giác gì
Huyết áp là lực máu ép lên thành động mạch mỗi khi tim co bóp và lúc tim nghỉ giữa hai nhịp. Khi lực này cao kéo dài, thành mạch dày lên, cứng dần, tim phải làm việc nặng hơn để đẩy máu đi. Quá trình đó diễn ra từ từ qua nhiều năm, và cơ thể thích nghi với nó. Không có dây thần kinh nào báo cho bạn biết "thành mạch đang chịu áp lực lớn", nên không có cảm giác đau hay khó chịu tương ứng.
Cũng vì vậy mà không có cách nào "cảm" được huyết áp đang lên hay xuống trong ngày. Nhiều người kể rằng hễ thấy nặng đầu là biết huyết áp cao, nhưng khi được đo đối chiếu nhiều lần, cảm giác và con số thường không khớp nhau. Chính sự thích nghi này khiến nhiều người ngạc nhiên khi bị đo ra con số cao: họ vẫn chạy bộ, vẫn đi làm đều, không đau đầu. Có người huyết áp đã cao nhiều năm, cơ thể quen với mức đó, đến mức khi được hạ về bình thường lại thấy hơi mệt trong vài tuần đầu. Điều đó cho thấy cảm giác chủ quan là thước đo rất kém cho huyết áp.
Khi huyết áp cao bắt đầu gây ra triệu chứng thật, thường là lúc nó đã tác động lên cơ quan khác: tim to ra, thận lọc kém đi, mạch máu ở mắt hay ở não bị tổn thương. Vì vậy mục tiêu của việc đo định kỳ là bắt được con số trước giai đoạn đó, khi còn nhiều lựa chọn và thời gian để bác sĩ cùng bạn lên kế hoạch.
Những dấu hiệu hay bị gán cho huyết áp và vì sao không đáng tin
Đau đầu. Đau đầu rất phổ biến và có hàng chục nguyên nhân: thiếu ngủ, căng mắt trước máy tính, căng thẳng, bỏ bữa. Người bị tăng huyết áp mức vừa phần lớn không đau đầu. Chỉ khi huyết áp tăng rất cao đột ngột mới hay kèm đau đầu dữ dội, và đó là tình huống cần đi khám ngay chứ không phải dấu hiệu để theo dõi hằng ngày.
Mặt đỏ, nóng bừng. Đỏ mặt có thể do uống rượu, trời nóng, xúc động, hoặc do giãn mạch ở da. Người huyết áp bình thường vẫn đỏ mặt, người huyết áp cao vẫn có thể có da mặt bình thường.
Chóng mặt, choáng váng. Chóng mặt thường liên quan đến tai trong, đứng dậy quá nhanh, thiếu nước hoặc đường huyết thấp. Không thể dựa vào nó để đoán huyết áp đang cao hay thấp.
Chảy máu cam. Chảy máu mũi hay gặp khi không khí khô, khi ngoáy mũi hoặc viêm mũi. Tăng huyết áp có thể làm chảy máu khó cầm hơn, nhưng chảy máu cam không phải dấu hiệu để phát hiện bệnh.
Mệt mỏi, hồi hộp. Hai cảm giác này quá chung chung, gặp trong thiếu máu, rối loạn tuyến giáp, lo âu, thiếu ngủ. Dựa vào chúng dễ khiến bạn vừa lo sai chỗ, vừa bỏ sót người không có triệu chứng nào.
Hệ quả thực tế. Nếu bạn chờ thấy một trong các dấu hiệu trên rồi mới đo, bạn sẽ bỏ sót đúng nhóm cần phát hiện nhất: người huyết áp cao mà hoàn toàn khoẻ về cảm giác.
Một tình huống quen thuộc ở buổi khám công ty
Giả định anh Minh, 42 tuổi, làm văn phòng ở Hà Nội, đi khám sức khoẻ định kỳ do công ty tổ chức. Anh không có than phiền gì, chỉ hơi thừa cân, mỗi tuần vài buổi nhậu với khách. Ở bàn đo huyết áp, máy cho kết quả 152/96. Điều dưỡng ghi vào phiếu, dặn "anh đi khám lại". Anh nghĩ do vừa đi bộ lên tầng ba và uống cà phê, nên bỏ qua.
Một năm sau, kết quả là 148/94, rồi năm tiếp theo 156/98. Ba lần đều cao, ba lần anh đều có lý do để không tin. Điều đáng tiếc không nằm ở một con số riêng lẻ, mà ở chỗ không ai trong chuỗi đó xác nhận lại bằng các lần đo đúng cách. Thời gian trôi qua trong lúc chưa ai biết huyết áp thật của anh là bao nhiêu.
Cách xử lý hợp lý hơn rất đơn giản: lần đầu thấy con số cao, đặt lịch khám để bác sĩ đo lại nhiều lần trong điều kiện chuẩn, có thể kèm đo ngoài phòng khám. Kết quả có thể là anh Minh bình thường và chỉ cao lúc khám, cũng có thể là tăng huyết áp thật. Cả hai câu trả lời đều tốt hơn ba năm phỏng đoán.
Ai dễ bị bỏ sót nhất
Không phải người già, vì họ thường được đo nhiều. Nhóm dễ lọt lưới nhất là những người ít có dịp gặp bác sĩ:
- Nam giới 30–50 tuổi bận rộn, chỉ đi khám khi ốm, coi khám định kỳ ở công ty là thủ tục.
- Người trẻ dưới 40 tuổi, vì cả họ lẫn người xung quanh đều nghĩ cao huyết áp là bệnh của tuổi già.
- Người làm tự do, buôn bán, không có chương trình khám định kỳ nào nhắc lịch.
- Phụ nữ sau sinh, đặc biệt người từng có huyết áp cao hoặc tiền sản giật trong thai kỳ, rồi không đo lại sau khi sinh.
- Người có bố hoặc mẹ bị tăng huyết áp — tiền sử gia đình chỉ là một yếu tố nguy cơ, nhưng là lý do để không trì hoãn việc đo.
- Người thừa cân, uống rượu bia thường xuyên, ngủ ngáy to, vì các yếu tố này đi kèm huyết áp cao khá thường gặp.
Nếu bạn rơi vào một trong các nhóm trên và không nhớ lần cuối đo huyết áp là khi nào, đó là việc nên làm sớm. Lịch đo cụ thể theo tuổi có trong bài riêng về tần suất kiểm tra trên trang này.
Một lần đo thấy cao: nên làm gì tiếp
Một con số cao chưa phải là chẩn đoán. Hội Tim mạch học Việt Nam và WHO đều yêu cầu xác nhận qua nhiều lần đo, thường ở các ngày khác nhau. Trình tự hợp lý:
- Ngồi nghỉ yên vài phút, không nói chuyện, rồi nhờ đo lại. Nếu vẫn cao, ghi lại con số, giờ đo và bạn vừa làm gì trước đó (leo cầu thang, uống cà phê, hút thuốc).
- Không tự kết luận là bệnh, cũng không tự gạt đi vì "chắc do mệt". Cả hai đều là đoán.
- Đặt lịch gặp bác sĩ trong vài tuần tới, mang theo các con số đã ghi. Nếu con số rất cao, nên đi sớm hơn.
- Ở buổi khám, bác sĩ thường đo nhiều lần, có thể đề nghị đo tại nhà theo hướng dẫn hoặc đeo máy đo 24 giờ để biết huyết áp thật ngoài phòng khám.
- Nếu được xác nhận là cao, bác sĩ sẽ kiểm tra thêm tim, thận, đường huyết, mỡ máu để đánh giá nguy cơ tổng thể trước khi bàn kế hoạch.
Những con số kèm bối cảnh giúp bác sĩ nhiều hơn một câu "hôm trước đo thấy cao lắm". Đừng ngại ghi chép, chỉ cần vài dòng là đủ.
Mặt trái của việc đo: đừng biến nó thành nỗi lo thường trực
Đo huyết áp là việc nhẹ nhàng, nhưng đo sai cách hoặc đo quá nhiều cũng có cái giá. Huyết áp dao động tự nhiên trong ngày: cao hơn khi vừa vận động, khi lo lắng, khi lạnh, thấp hơn khi ngủ. Người đo liên tục rồi so từng con số dễ rơi vào vòng lo âu, và chính lo âu lại đẩy con số lên.
Một số người sau một lần đo cao thì tự mua thuốc theo lời người quen, hoặc dùng thuốc hạ áp của bố mẹ. Việc này nguy hiểm hơn việc chưa đo: thuốc hạ áp có thể gây tụt huyết áp, choáng ngã, hoặc che mất con số thật khiến bác sĩ khó đánh giá. Đo là để có thông tin mang đến bác sĩ, không phải để tự điều trị.
Ngược lại, kết quả bình thường hôm nay cũng không có nghĩa là bình thường mãi. Huyết áp có xu hướng tăng dần theo tuổi, nên việc kiểm tra cần lặp lại theo lịch, không phải làm một lần cho yên tâm rồi thôi.
Khi nào cần gặp bác sĩ và khi nào phải đi cấp cứu
Bạn nên đặt lịch khám khi:
- Một hoặc nhiều lần đo thấy số trên từ 140 hoặc số dưới từ 90 trở lên (ngưỡng phòng khám theo Hội Tim mạch học Việt Nam và WHO; khuyến cáo có thể cập nhật, bác sĩ điều chỉnh theo từng người).
- Bạn đang mang thai hoặc vừa sinh con và đo thấy huyết áp cao hơn trước.
- Bạn có đái tháo đường, bệnh thận, hoặc gia đình có người bị đột quỵ, nhồi máu cơ tim sớm.
- Bạn đã lâu không đo và thuộc nhóm dễ bị bỏ sót nêu ở trên.
Đi cấp cứu ngay, không chờ đo lại, nếu có: đau ngực, khó thở, đau đầu dữ dội đột ngột, méo miệng, yếu hoặc tê một bên tay chân, nói khó, nhìn mờ đột ngột, lú lẫn, co giật. Đây có thể là dấu hiệu đột quỵ, nhồi máu cơ tim hoặc tăng huyết áp cấp cứu, mỗi phút đều có giá trị. Gọi cấp cứu thay vì tự lái xe đến viện.
Câu hỏi thường gặp
Huyết áp cao mà không có triệu chứng thì có cần đi khám không?
Có. Phần lớn người tăng huyết áp không có triệu chứng, và việc không thấy gì không nói lên mức độ nguy cơ. Bác sĩ cần xác nhận bằng nhiều lần đo, rồi đánh giá tim, thận và các yếu tố nguy cơ khác để quyết định bước tiếp theo.
Đau đầu vùng gáy có phải do huyết áp cao không?
Không thể kết luận như vậy. Đau gáy hay gặp do căng cơ, tư thế ngồi làm việc, thiếu ngủ. Huyết áp cao mức vừa thường không gây đau đầu. Cách duy nhất để biết là đo huyết áp đúng cách và mang kết quả đến bác sĩ.
Đo một lần thấy 145/92 thì đã bị tăng huyết áp chưa?
Chưa thể kết luận từ một lần đo. Các khuyến cáo yêu cầu xác nhận qua nhiều lần đo, thường ở các ngày khác nhau, có thể kèm đo tại nhà hoặc đo 24 giờ. Con số đó là lý do để đặt lịch khám, không phải để tự chẩn đoán.
Người trẻ khoẻ mạnh có cần đo huyết áp không?
Có, nhưng không cần thường xuyên. Lực lượng đặc nhiệm dự phòng Hoa Kỳ (USPSTF) khuyến cáo người trưởng thành từ 18 tuổi nên được kiểm tra huyết áp; người 18–39 tuổi không có yếu tố nguy cơ và huyết áp bình thường có thể đo lại mỗi 3–5 năm.
Thấy huyết áp cao có nên uống tạm thuốc của người nhà không?
Không nên. Thuốc hạ áp được chọn và chỉnh theo từng người; dùng thuốc của người khác có thể gây tụt huyết áp, choáng ngã, hoặc che mất con số thật. Nếu huyết áp rất cao kèm triệu chứng đáng ngại, hãy đi cấp cứu.
Cảm thấy khoẻ thì huyết áp có thể bình thường được không?
Có thể, nhưng cảm giác khoẻ không chứng minh được điều đó. Nhiều người huyết áp cao nhiều năm vẫn thấy bình thường vì cơ thể thích nghi. Chỉ con số đo đúng cách mới cho biết huyết áp thật của bạn.