Người 25–40 tuổi hoàn toàn có thể bị tăng huyết áp, và nhóm này dễ bị bỏ sót nhất vì ít đi khám, ít được đo, và thường nghĩ đây là bệnh của tuổi già. Ở người trẻ, bác sĩ còn quan tâm thêm một câu hỏi: huyết áp cao có phải do một bệnh khác gây ra hay không, vì một số nguyên nhân như vậy có thể chữa được tận gốc.
Bài này giải thích vì sao người trẻ bị bỏ sót, các yếu tố thường gặp, những dấu hiệu khiến bác sĩ tìm nguyên nhân thứ phát, bác sĩ hay kiểm tra những gì, và các câu nên hỏi. Bài không bàn cách điều trị; việc của bạn là phát hiện sớm và đến đúng bác sĩ.
Vì sao người trẻ hay bị bỏ sót
Lý do thứ nhất là ít cơ hội được đo. Người 25–40 tuổi phần lớn khoẻ, chỉ gặp bác sĩ khi ốm cấp, và lúc ấy huyết áp thường không phải mối quan tâm. Người làm tự do không có khám định kỳ. Người làm công ty thì coi khám định kỳ là thủ tục, đọc lướt phiếu kết quả.
Lý do thứ hai là định kiến chung. Khi một người 30 tuổi đo ra 148/96, cả người đo lẫn người được đo đều dễ nghĩ "chắc do hồi hộp", "chắc tại máy". Định kiến này có lúc đúng, nhưng thường không ai kiểm tra lại để biết nó đúng hay sai. Nhịp sống bận rộn cũng khiến lời dặn "khám lại" dễ bị quên: không ai nhắc lịch, không ai hỏi lại kết quả, và tờ phiếu khám nằm yên trong ngăn bàn đến năm sau.
Lý do thứ ba nằm ở chính kiểu huyết áp hay gặp ở người trẻ: số dưới tăng nhiều hơn số trên, ví dụ 132/94. Người đọc kết quả quen nhìn số trên, thấy dưới 140 thì cho qua. Trong khi theo bảng phân độ của Hội Tim mạch học Việt Nam, số dưới từ 90 đã đủ xếp vào tăng huyết áp độ 1 nếu được xác nhận.
Cái giá của việc bỏ sót ở tuổi trẻ là thời gian. Người phát hiện ở tuổi 30 có cơ hội can thiệp sớm hơn rất nhiều so với người phát hiện ở tuổi 50, khi tổn thương tim, thận có thể đã bắt đầu.
Những yếu tố hay gặp ở người trẻ có huyết áp cao
Thừa cân, vòng bụng to. Cân nặng tăng là yếu tố đi kèm tăng huyết áp thường gặp nhất ở người trẻ.
Rượu bia thường xuyên. Uống nhiều và đều đặn làm huyết áp tăng. Ở nhiều người, con số giảm rõ khi bớt uống, đó cũng là lý do bác sĩ hỏi kỹ về thói quen này.
Thiếu ngủ, ngủ ngáy và ngưng thở khi ngủ. Ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn liên quan rõ đến tăng huyết áp và hay bị bỏ qua ở người trẻ thừa cân.
Một số thuốc và chất dùng hằng ngày. Thuốc giảm đau chống viêm dùng kéo dài, thuốc thông mũi chứa chất co mạch, một số thuốc tránh thai đường uống, thuốc có corticoid, chất kích thích, và việc uống nhiều nước tăng lực có thể đẩy huyết áp lên. Đừng tự ngưng thuốc đang được kê; hãy kể đủ với bác sĩ.
Ăn mặn. Lượng muối cao liên quan đến huyết áp cao ở nhiều người. Việc điều chỉnh cụ thể thuộc phạm vi tư vấn của bác sĩ.
Tiền sử gia đình. Có bố mẹ tăng huyết áp là một yếu tố nguy cơ, nhưng không quyết định số phận; nó chỉ là lý do để đo sớm và đều hơn.
Khi nào bác sĩ nghĩ tới nguyên nhân thứ phát
Tăng huyết áp thứ phát là khi huyết áp cao do một bệnh hay tình trạng khác gây ra. Ở người trẻ, bác sĩ thường cân nhắc khả năng này nhiều hơn ở người lớn tuổi. Bảng dưới chỉ để bạn hiểu vì sao bác sĩ hỏi hoặc chỉ định thêm, không dùng để tự chẩn đoán:
| Điều bác sĩ để ý | Có thể khiến bác sĩ nghĩ tới |
|---|---|
| Huyết áp rất cao xuất hiện đột ngột ở người trẻ, trước đó bình thường | Các bệnh về thận hoặc mạch máu nuôi thận |
| Huyết áp cao kèm kali máu thấp trong xét nghiệm, hoặc rất khó hạ | Rối loạn hormone tuyến thượng thận như cường aldosteron |
| Những cơn đau đầu, vã mồ hôi, tim đập nhanh kèm huyết áp vọt lên từng đợt | Một số khối u hiếm gặp tiết hormone ở tuyến thượng thận |
| Sút cân, run tay, tim nhanh, sợ nóng | Rối loạn tuyến giáp |
| Ngáy to, ngưng thở khi ngủ, buồn ngủ ban ngày | Ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn |
| Huyết áp ở tay cao hơn hẳn ở chân, mạch bẹn yếu | Hẹp eo động mạch chủ, một dị tật bẩm sinh |
| Xét nghiệm nước tiểu có đạm, có máu, hoặc creatinin cao | Bệnh thận mạn |
Phần lớn người trẻ tăng huyết áp không có nguyên nhân thứ phát; đó là tăng huyết áp nguyên phát. Nhưng vì một số nguyên nhân thứ phát có thể điều trị tận gốc, bác sĩ có lý do chính đáng để tìm kỹ hơn ở người trẻ. Đừng ngạc nhiên nếu được chỉ định thêm xét nghiệm, và cũng đừng tự đòi làm hết mọi xét nghiệm hormone khi bác sĩ chưa thấy cần.
Bác sĩ thường kiểm tra gì ở người trẻ có huyết áp cao
Sau khi xác nhận huyết áp cao bằng nhiều lần đo, có thể kèm đo ngoài phòng khám, các kiểm tra ban đầu thường gồm:
- Hỏi kỹ tiền sử: thuốc đang dùng, rượu bia, thuốc lá, giấc ngủ, chu kỳ kinh nguyệt và thuốc tránh thai ở nữ, tiền sử gia đình.
- Khám: cân nặng, vòng bụng, đo huyết áp hai tay, nghe tim, bắt mạch ở chân, khám tuyến giáp.
- Xét nghiệm máu cơ bản: creatinin để ước tính mức lọc cầu thận, điện giải trong đó có kali, đường huyết, mỡ máu.
- Xét nghiệm nước tiểu, có thể kèm albumin niệu.
- Điện tim để xem tim có dày thành hay rối loạn nhịp.
- Các kiểm tra chuyên sâu như siêu âm mạch thận, xét nghiệm hormone, đo giấc ngủ chỉ khi có gợi ý từ các bước trên.
Danh sách này theo nguyên tắc chung của các khuyến cáo; mỗi bác sĩ sẽ điều chỉnh theo người. Kết quả các xét nghiệm cơ bản cũng có giá trị lâu dài: chúng là mốc để so sánh ở những lần khám sau, nên hãy giữ lại bản sao. Mang theo danh sách thuốc bạn đang dùng, kể cả thuốc không kê đơn, giúp buổi khám đi đúng hướng ngay từ đầu.
Những việc không nên làm khi phát hiện huyết áp cao ở tuổi trẻ
Không chờ "để vài năm nữa tính". Tuổi trẻ là lúc việc tìm nguyên nhân có giá trị nhất. Trì hoãn chỉ làm mất thời gian, và nguyên nhân thứ phát nếu có sẽ không tự biến mất.
Không tự mua thuốc hạ áp, không xin thuốc của bố mẹ. Thuốc hạ áp được chọn theo từng người và có tác dụng phụ riêng. Dùng thuốc trước khi được khám còn có thể làm sai kết quả một số xét nghiệm tìm nguyên nhân.
Không tự ngưng thuốc đang được kê vì nghi là nó gây huyết áp cao. Ngưng đột ngột một số thuốc có thể gây hại. Hãy mang danh sách thuốc đến bác sĩ để cùng quyết định.
Không lao vào làm hàng loạt xét nghiệm hormone tự chọn. Xét nghiệm không có chỉ định dễ cho kết quả lệch nhẹ, dẫn tới lo lắng và thêm xét nghiệm khác. Các xét nghiệm chuyên sâu có ý nghĩa nhất khi bác sĩ đã có lý do cụ thể.
Không giấu thói quen với bác sĩ. Rượu bia, nước tăng lực, chất kích thích, giấc ngủ thất thường là thông tin bác sĩ cần để hiểu đúng con số. Giấu đi chỉ khiến quá trình tìm nguyên nhân đi đường vòng.
Anh Tuấn 31 tuổi và lần khám thứ hai
Giả định anh Tuấn, 31 tuổi, lập trình viên ở TP Hồ Chí Minh, đi khám vì xin việc. Huyết áp 146/98. Anh cho rằng do thức khuya chạy dự án, hẹn lần sau. Ba tháng sau, khi khám vì cảm cúm, huyết áp 150/100. Lần này bác sĩ dặn anh đặt lịch riêng để kiểm tra huyết áp.
Ở lần khám đó, bác sĩ đo nhiều lần, hỏi kỹ: anh uống hai ba lon nước tăng lực mỗi ngày, ngủ ngáy rất to theo lời vợ, tăng mười cân trong ba năm. Bác sĩ đề nghị đo huyết áp 24 giờ, làm xét nghiệm máu, nước tiểu, điện tim, và hẹn đánh giá giấc ngủ sau.
Câu chuyện của anh Tuấn không có kết thúc kịch tính. Điều đáng chú ý là anh đã mất ba tháng vì nghĩ "người trẻ không bị huyết áp". Nếu ngay lần đầu anh đặt lịch khám lại, quá trình tìm hiểu đã bắt đầu sớm hơn, với cùng những bước như trên. Và cũng có thể lần đo đầu tiên chỉ là cao nhất thời; khi ấy, một buổi khám lại giúp anh yên tâm có cơ sở thay vì yên tâm bằng phỏng đoán.
Khi nào cần gặp bác sĩ
Người trẻ nên đặt lịch khám khi:
- Một lần đo bất kỳ thấy từ 140/90 trở lên, hoặc số dưới từ 90 dù số trên bình thường.
- Huyết áp cao kèm các dấu hiệu nêu trong bảng nguyên nhân thứ phát: cơn vã mồ hôi tim nhanh, ngáy to ngưng thở, sút cân run tay.
- Bạn đang dùng thuốc tránh thai, thuốc có corticoid, hay thuốc giảm đau kéo dài và thấy huyết áp cao hơn trước.
- Bạn đang mang thai hoặc vừa sinh con.
Vài câu nên hỏi ở buổi khám: huyết áp của mình đã được xác nhận chưa hay cần đo thêm ngoài phòng khám; có dấu hiệu nào gợi ý nguyên nhân thứ phát không; thuốc mình đang dùng có ảnh hưởng không; nên kiểm tra lại sau bao lâu. Ghi câu trả lời ra giấy, vì sau buổi khám rất dễ quên.
Đi cấp cứu ngay nếu có đau ngực, khó thở, đau đầu dữ dội đột ngột, yếu hoặc tê nửa người, méo miệng, nói khó, nhìn mờ đột ngột, co giật — tuổi trẻ không loại trừ được đột quỵ hay tăng huyết áp cấp cứu. Các ngưỡng trong bài theo khuyến cáo hiện hành, có thể được cập nhật; bác sĩ điều chỉnh theo từng người.
Câu hỏi thường gặp
Người 25 tuổi bị huyết áp cao có bình thường không?
Không nên coi là bình thường. Tăng huyết áp ở tuổi này ít gặp hơn người lớn tuổi nhưng không hiếm, và cần được xác nhận bằng nhiều lần đo. Bác sĩ có thể kiểm tra thêm để tìm nguyên nhân thứ phát.
Tăng huyết áp thứ phát là gì?
Là tăng huyết áp do một bệnh hay tình trạng khác gây ra, như bệnh thận, rối loạn hormone tuyến thượng thận, tuyến giáp, ngưng thở khi ngủ, hoặc do thuốc. Một số nguyên nhân có thể điều trị tận gốc, nên bác sĩ tìm kỹ hơn ở người trẻ.
Thuốc tránh thai có làm tăng huyết áp không?
Một số thuốc tránh thai đường uống chứa hormone có thể làm huyết áp tăng ở một số phụ nữ. Nếu đang dùng, hãy đo huyết áp định kỳ và kể với bác sĩ. Không tự ngưng thuốc; bác sĩ sẽ tư vấn phương án phù hợp.
Người trẻ huyết áp cao có cần làm nhiều xét nghiệm không?
Thường bắt đầu bằng các xét nghiệm cơ bản: máu, nước tiểu, điện tim. Các xét nghiệm chuyên sâu như hormone hay siêu âm mạch thận chỉ làm khi có gợi ý. Làm tràn lan dễ gây kết quả dương tính giả và lo lắng không cần thiết.
Uống nước tăng lực có làm huyết áp cao không?
Nước tăng lực chứa caffeine và các chất kích thích có thể làm huyết áp tăng tạm thời, nhất là khi uống nhiều. Nếu bạn uống thường xuyên và huyết áp cao, hãy kể với bác sĩ để được đánh giá đầy đủ.
Người trẻ nên đo huyết áp bao lâu một lần?
Theo USPSTF, người 18–39 tuổi huyết áp bình thường, không yếu tố nguy cơ có thể kiểm tra mỗi 3–5 năm; có yếu tố nguy cơ hoặc huyết áp bình thường cao thì kiểm tra hằng năm. Bác sĩ có thể điều chỉnh theo từng người.