AmTham.comÂm Thầm
Tầm soát ung thư

Xét nghiệm PSA tầm soát ung thư tiền liệt tuyến: nên làm không, lợi và hại

PSA là gì, nam giới bao nhiêu tuổi nên cân nhắc làm, vì sao các khuyến cáo khuyên bàn kỹ với bác sĩ, PSA cao do đâu và các bước tiếp theo khi kết quả bất thường.

Vietnamese father in his sixties and adult son talking quietly on a wooden bench in a hospital garden, both seen from behind, late afternoon golden light

Xét nghiệm PSA là một lần lấy máu đo một loại protein do tiền liệt tuyến tiết ra. Khác với các tầm soát khác, các khuyến cáo lớn không bảo mọi nam giới nên làm, mà khuyên bàn kỹ với bác sĩ: Lực lượng đặc nhiệm dự phòng Hoa Kỳ (USPSTF, 2018) đề nghị nam giới 55–69 tuổi tự quyết định sau khi hiểu lợi và hại, và không khuyến cáo tầm soát từ 70 tuổi.

Lý do là PSA vừa giúp phát hiện sớm một số ung thư nguy hiểm, vừa tìm ra rất nhiều ung thư phát triển chậm có thể không bao giờ gây hại. Phát hiện và điều trị chúng có thể để lại tác dụng phụ kéo dài. Bài dưới giúp bạn, hoặc con cái đang lo cho bố, hiểu đủ để có cuộc nói chuyện đó: ai nên cân nhắc, những gì làm PSA tăng mà không phải ung thư, và khi kết quả cao thì các bước tiếp theo ra sao.

PSA là gì và vì sao gây tranh cãi

PSA viết tắt của kháng nguyên đặc hiệu tiền liệt tuyến. Nó đặc hiệu cho tiền liệt tuyến, nhưng không đặc hiệu cho ung thư: tuyến to ra vì tuổi, viêm, nhiễm trùng đều làm PSA tăng. Ngược lại, một số ung thư tiền liệt tuyến vẫn có PSA ở mức bình thường.

Ung thư tiền liệt tuyến cũng rất đa dạng. Nhiều khối u phát triển chậm đến mức người mang nó sống hết đời mà không có triệu chứng và qua đời vì lý do khác. Một số khác phát triển nhanh và nguy hiểm. PSA không phân biệt được hai loại này; nó chỉ cho biết có điều cần xem thêm.

Các thử nghiệm lớn ở châu Âu và Hoa Kỳ cho kết quả khác nhau, và giới chuyên môn đã tranh luận nhiều năm. Điểm gặp nhau hiện nay: tầm soát bằng PSA có thể giảm một phần nhỏ tử vong do ung thư tiền liệt tuyến ở nam giới 55–69 tuổi, đổi lại một số đáng kể người sẽ bị sinh thiết, chẩn đoán và điều trị những khối u có thể không bao giờ gây hại. Cán cân này khác nhau tuỳ người, nên quyết định cũng phải tuỳ người.

Cách xử lý PSA cao cũng đã thay đổi so với mười, mười lăm năm trước. Cộng hưởng từ trước sinh thiết và lựa chọn theo dõi tích cực cho ung thư nguy cơ thấp làm giảm phần hại, vì vậy một số đánh giá cũ về tầm soát PSA có thể không còn phản ánh đúng thực hành hiện nay.

Các khuyến cáo nói gì

Mỗi tổ chức cân lợi hại khác nhau đôi chút. Bảng tóm tắt cho nam giới nguy cơ trung bình và nguy cơ cao. Khuyến cáo có thể được cập nhật; bác sĩ sẽ điều chỉnh theo từng người.

NguồnNguy cơ trung bìnhNguy cơ cao
USPSTF (2018)55–69 tuổi: quyết định cá nhân sau khi bàn với bác sĩ. Từ 70 tuổi: không khuyến cáoBản 2018 nêu người có người thân mắc và nam giới gốc Phi có thể được lợi nhiều hơn, chưa đặt mốc riêng
Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS)Bàn với bác sĩ từ 50 tuổi nếu kỳ vọng sống từ 10 năm trở lênTừ 45 tuổi: cha hoặc anh em trai mắc trước 65 tuổi. Từ 40 tuổi: nhiều người thân mắc sớm
Hội Tiết niệu châu Âu (EAU)Đề nghị cho nam giới đã được giải thích đầy đủ, từ 50 tuổiTừ 45 tuổi khi có tiền sử gia đình; sớm hơn ở người mang biến thể gen BRCA2

Điểm chung của mọi nguồn là chữ “bàn”. Không có khuyến cáo nào bảo nam giới khoẻ mạnh 40 tuổi làm PSA hằng năm như một mục mặc định trong gói khám. Nếu gói khám của bạn có PSA mà chưa ai hỏi bạn có muốn làm không, bạn hoàn toàn có thể hỏi lại trước khi lấy máu.

Những gì làm PSA tăng mà không phải ung thư

Phì đại tiền liệt tuyến lành tính. Rất thường gặp khi lớn tuổi; tuyến to ra thì PSA cũng tăng theo. Đây là lý do khoảng PSA được coi là bình thường thường cao hơn ở người lớn tuổi.

Viêm tiền liệt tuyến, nhiễm trùng đường tiểu. Có thể làm PSA tăng vọt và cần vài tuần mới trở về. Xét nghiệm đúng lúc đang viêm cho kết quả đáng sợ mà không phản ánh tình trạng thật.

Xuất tinh, đạp xe đường dài, thăm khám trực tràng, đặt ống thông tiểu trước khi lấy máu. Đều có thể làm PSA nhích lên tạm thời.

Ngược lại, một số thuốc làm PSA giảm. Một vài thuốc điều trị phì đại tiền liệt tuyến hay rụng tóc có thể làm PSA thấp đi khoảng một nửa. Phải báo bác sĩ các thuốc đang dùng để kết quả được đọc đúng; không tự ngưng thuốc.

Khoảng tham chiếu mỗi phòng xét nghiệm khác nhau. Không có một ngưỡng duy nhất chia ranh giới có và không có ung thư. Mốc 4 ng/mL hay được nhắc, nhưng bác sĩ còn nhìn tuổi, kích thước tuyến, tốc độ tăng qua các lần đo và nhiều yếu tố khác.

Nếu PSA cao: các bước thường gặp

PSA cao một lần chưa phải chẩn đoán. Cách xử lý hiện nay đã thận trọng hơn nhiều so với trước, giảm đáng kể những lần sinh thiết không cần thiết. Thứ tự thường gặp, bác sĩ điều chỉnh theo từng người:

  1. Làm lại PSA sau vài tuần, đúng chuẩn bị, để loại trừ tăng tạm thời. Nếu có dấu hiệu nhiễm trùng tiểu, xử lý trước rồi mới làm lại.
  2. Bác sĩ tiết niệu khám, có thể thăm khám trực tràng và làm thêm một số chỉ số phụ từ cùng mẫu máu.
  3. Chụp cộng hưởng từ tiền liệt tuyến đa thông số. Kết quả thường xếp theo thang PI-RADS từ 1 đến 5; mức càng cao càng đáng nghi. Cộng hưởng từ giúp chọn ai cần sinh thiết và sinh thiết vào đâu.
  4. Sinh thiết khi có chỉ định. Kết quả cho biết có ung thư không và mức độ ác tính theo thang Gleason hoặc nhóm ISUP.
  5. Với ung thư nguy cơ thấp, nhiều hướng dẫn ưu tiên theo dõi tích cực: kiểm tra PSA, cộng hưởng từ, có thể sinh thiết lại theo lịch, chỉ điều trị khi bệnh có dấu hiệu tiến triển.

Theo dõi tích cực không phải bỏ mặc. Đó là cách tránh tác dụng phụ của điều trị cho những khối u có thể không bao giờ gây hại, trong khi vẫn kịp can thiệp nếu chúng thay đổi.

Lợi và hại đặt cạnh nhau

Bảng này giúp bạn chuẩn bị cho cuộc nói chuyện với bác sĩ. Không có câu trả lời đúng cho mọi người; người lo về ung thư nhiều có thể chọn làm, người lo tác dụng phụ nhiều có thể chọn chưa.

Mặt lợiMặt hại
Phát hiện sớm một số ung thư nguy hiểm khi còn điều trị triệt để đượcDương tính giả: PSA cao nhưng không có ung thư, kéo theo xét nghiệm thêm và lo âu
Có thể giảm một phần tử vong và di căn do ung thư tiền liệt tuyến ở nhóm 55–69 tuổiSinh thiết có thể gây chảy máu, đau, đôi khi nhiễm trùng cần điều trị
Cho người có tiền sử gia đình một cách theo dõiChẩn đoán quá mức: tìm ra ung thư lẽ ra không bao giờ gây hại
Với người chọn theo dõi tích cực, biết sớm giúp có kế hoạchĐiều trị có thể gây tiểu không tự chủ, rối loạn cương kéo dài

Ông Hải, 63 tuổi ở Hà Nội, khoẻ mạnh, có anh trai mắc ung thư tiền liệt tuyến lúc 60 tuổi. Với ông, cán cân nghiêng về phía làm PSA và theo dõi đều. Ông Toàn, 79 tuổi, suy tim và tiểu đường lâu năm, con trai đặt cho bố gói khám có PSA “cho đủ”: theo USPSTF, ở tuổi này tầm soát thường mang lại hại nhiều hơn lợi. Hai người, hai câu trả lời khác nhau, và cả hai đều nên được nói chuyện với bác sĩ thay vì để gói khám quyết định.

Chuẩn bị nếu quyết định làm

Nếu sau khi bàn, bạn chọn làm PSA, chuẩn bị đúng giúp tránh một kết quả cao giả rồi phải làm lại:

  1. Không xuất tinh trong khoảng hai ngày trước khi lấy máu.
  2. Không đạp xe đường dài trong một đến hai ngày trước.
  3. Không làm khi đang có triệu chứng nhiễm trùng tiểu hoặc sốt; khỏi rồi mới làm.
  4. Lấy máu trước khi được thăm khám trực tràng nếu cả hai cùng ngày.
  5. Báo tên các thuốc đang dùng.
  6. Làm ở cùng một phòng xét nghiệm qua các năm nếu được, và giữ lại kết quả để theo dõi xu hướng.

PSA không cần nhịn ăn. Kết quả nên được bác sĩ đọc cùng tuổi, các lần trước và triệu chứng, không chỉ so với khoảng tham chiếu in trên phiếu. Nếu PSA nằm trong gói khám công ty, hãy xin bản kết quả có ghi đơn vị và khoảng tham chiếu, đừng chỉ nhận dòng tóm tắt “bình thường” hay “cao”, vì năm sau bác sĩ cần con số cụ thể để so.

Khi nào cần gặp bác sĩ, không phải chuyện tầm soát

Những triệu chứng dưới đây phần lớn do phì đại tiền liệt tuyến lành tính hoặc nhiễm trùng, nhưng đều cần khám tiết niệu để chẩn đoán, không tự mua thuốc uống:

  • Tiểu khó, tia tiểu yếu, phải rặn, tiểu không hết.
  • Tiểu đêm nhiều lần, mới xuất hiện hoặc tăng dần.
  • Tiểu ra máu, hoặc tinh dịch có máu.
  • Đau lưng, đau xương kéo dài không rõ lý do ở nam giới lớn tuổi.
  • Tiểu buốt, tiểu rắt kèm sốt.

Bí tiểu hoàn toàn, bụng dưới căng đau không tiểu được, hoặc sốt cao rét run kèm tiểu buốt là tình huống cần đến cấp cứu ngay.

Khi đến khám, nên hỏi: triệu chứng của em có cần làm PSA không, hay cần siêu âm và xét nghiệm nước tiểu trước? Nếu PSA cao, có nên chụp cộng hưởng từ trước khi sinh thiết không? Nếu chọn theo dõi, lịch kiểm tra thế nào? Bài viết không thay cho chẩn đoán của bác sĩ.

Câu hỏi thường gặp

Chỉ số PSA bao nhiêu là bình thường?

Không có một ngưỡng chung cho mọi người. Mốc 4 ng/mL hay được nhắc, nhưng khoảng bình thường thay đổi theo tuổi và từng phòng xét nghiệm. Bác sĩ đọc PSA cùng tuổi, kích thước tuyến và xu hướng qua các lần đo.

Nam giới 40 tuổi có nên xét nghiệm PSA không?

Với nguy cơ trung bình thì các khuyến cáo lớn chưa đề nghị. Nếu cha hoặc anh em trai mắc ung thư tiền liệt tuyến sớm, hoặc gia đình mang biến thể gen BRCA2, hãy hỏi bác sĩ về việc bắt đầu sớm hơn.

PSA cao có nhất định phải sinh thiết không?

Không. Thường bác sĩ cho làm lại PSA, rồi chụp cộng hưởng từ tiền liệt tuyến trước khi quyết định sinh thiết. Cách làm này giúp giảm những lần sinh thiết không cần thiết.

Có nên làm PSA hằng năm không?

Nếu đã chọn tầm soát, khoảng cách tuỳ mức PSA và nguy cơ của bạn; nhiều hướng dẫn cho người có PSA thấp làm thưa hơn, hai năm hoặc lâu hơn. Bác sĩ sẽ đặt lịch phù hợp.

Bố đã 80 tuổi có nên làm PSA không?

USPSTF không khuyến cáo tầm soát từ 70 tuổi vì hại thường nhiều hơn lợi. Nếu bố có triệu chứng tiết niệu thì đó là chuyện khám chẩn đoán, cần đưa bố đi bác sĩ tiết niệu.

Khám trực tràng có thay được PSA không?

Thăm khám trực tràng một mình không được khuyến cáo để tầm soát vì dễ bỏ sót. Bác sĩ có thể dùng kèm PSA khi đánh giá, đặc biệt khi PSA cao hoặc có triệu chứng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138