Xét nghiệm sinh hoá máu đo các chất hoà tan trong huyết thanh, phản ánh hoạt động của nhiều cơ quan: đường huyết và HbA1c cho chuyển hoá đường, cholesterol và triglycerid cho mỡ máu, AST, ALT, GGT và bilirubin cho gan, ure và creatinin cho thận, cùng axit uric và điện giải. Cách đọc hợp lý là gom theo cơ quan, xem các chỉ số trong một nhóm có cùng chiều không, rồi mới kết luận dòng nào đáng hỏi.
Gói khám tổng quát nào cũng có một trang sinh hoá, và đây thường là trang có nhiều dòng tô đậm nhất. Bài này đi qua từng nhóm, nói mỗi chỉ số đo gì, những nguyên nhân thường gặp làm nó lệch nhẹ mà không liên quan bệnh, và những kiểu lệch bác sĩ muốn xem sớm. Chi tiết về ngưỡng chẩn đoán từng bệnh (đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, bệnh thận mạn) thuộc về các bài chuyên đề; ở đây tập trung vào cách đọc trang phiếu cho đúng.
Bản đồ một trang sinh hoá: chỉ số nào thuộc nhóm nào
Thứ tự in trên phiếu mỗi nơi một khác, đôi khi xếp theo bảng chữ cái, khiến chỉ số gan nằm lẫn với chỉ số thận. Bước đầu tiên là sắp lại theo nhóm như bảng dưới.
| Nhóm | Chỉ số thường gặp | Đọc chung với |
|---|---|---|
| Chuyển hoá đường | Glucose (đường huyết lúc đói), HbA1c | Glucose trong nước tiểu, cân nặng, huyết áp |
| Mỡ máu | Cholesterol toàn phần, LDL-C, HDL-C, triglycerid | Tuổi, huyết áp, hút thuốc, đường huyết, tiền sử gia đình |
| Gan | AST (GOT), ALT (GPT), GGT, bilirubin toàn phần và trực tiếp, albumin, đôi khi phosphatase kiềm | Siêu âm gan, HBsAg, anti-HCV, tiền sử uống rượu, thuốc đang dùng |
| Thận | Ure, creatinin, eGFR (mức lọc cầu thận ước tính) | Đạm hoặc albumin trong nước tiểu, huyết áp, đường huyết |
| Axit uric | Axit uric máu | Chức năng thận, rượu bia, thuốc lợi tiểu |
| Điện giải | Natri, kali, clo, đôi khi canxi | Thuốc huyết áp, lợi tiểu, tình trạng nôn, tiêu chảy, mất nước |
Sau khi sắp lại, bạn sẽ thấy bức tranh rõ hơn nhiều. Ví dụ ALT cao một mình khác hẳn với ALT cao kèm GGT cao và siêu âm có gan nhiễm mỡ; creatinin hơi cao một mình ở người tập tạ khác hẳn với creatinin tăng kèm đạm niệu ở người đái tháo đường.
Nhóm đường và mỡ máu: đọc theo ngưỡng khuyến cáo, không chỉ theo cột tham chiếu
Đường huyết lúc đói và HbA1c là hai chỉ số dùng để phát hiện tiền đái tháo đường và đái tháo đường. Đường huyết lúc đói phản ánh một thời điểm, chịu ảnh hưởng bởi bữa ăn, giấc ngủ, căng thẳng, ốm vặt; HbA1c phản ánh mức đường trung bình khoảng hai đến ba tháng gần đây, ít dao động theo ngày nhưng có thể bị sai lệch ở người thiếu máu, mang gen bất thường huyết sắc tố, mới mất máu hoặc truyền máu. Khi hai chỉ số này không khớp nhau, bác sĩ thường cần xem thêm thay vì chọn con số nào “dễ nghe” hơn.
Mỡ máu gồm cholesterol toàn phần, LDL-C (thường gọi mỡ xấu), HDL-C (mỡ tốt) và triglycerid. Nhiều phiếu in LDL-C được tính ra từ ba chỉ số kia thay vì đo trực tiếp, và cách tính này kém chính xác khi triglycerid quá cao. Triglycerid rất nhạy với bữa ăn và rượu bia trong một hai ngày trước khi lấy máu.
Điểm cần nhớ: với đường và mỡ máu, bác sĩ không đọc theo khoảng tham chiếu in trên phiếu mà theo ngưỡng của các khuyến cáo chuyên môn (như Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ, Tổ chức Y tế Thế giới, Hội Tim mạch học Việt Nam) và theo nguy cơ tim mạch tổng thể của từng người. Cùng một mức LDL-C có thể chấp nhận được ở người trẻ không yếu tố nguy cơ nhưng lại cao so với mục tiêu ở người đã có đái tháo đường. Vì vậy dòng không tô đậm vẫn có thể cần bàn, và ngược lại.
Nhóm gan: men gan tăng nhẹ thường có lý do đơn giản
ALT (GPT) nằm chủ yếu trong tế bào gan, nên ALT tăng gợi ý tế bào gan bị tổn thương ở mức nào đó. Nguyên nhân hay gặp khi khám định kỳ là gan nhiễm mỡ, rượu bia, một số thuốc và viêm gan virus B, C. ALT tăng nhẹ đơn lẻ thường được bác sĩ hẹn làm lại và tìm nguyên nhân chứ không kết luận ngay.
AST (GOT) có ở gan nhưng cũng có nhiều trong cơ. Người vừa tập nặng, chạy đường dài, đá bóng hay bê vác một hai ngày trước lấy máu có thể có AST tăng mà gan không sao. Báo cho bác sĩ nếu bạn vừa vận động mạnh.
GGT nhạy với rượu và một số thuốc, cũng tăng trong bệnh đường mật. GGT cao kèm ALT, AST bình thường ở người uống rượu đều là kiểu khá thường gặp.
Bilirubin tăng nhẹ đơn lẻ, phần gián tiếp chiếm ưu thế, các men gan bình thường, là kiểu hay gặp ở hội chứng Gilbert, một đặc điểm di truyền lành tính; nhịn ăn lâu hoặc mệt có thể làm tăng thêm. Tuy vậy chỉ bác sĩ mới kết luận được điều này sau khi loại trừ nguyên nhân khác.
Albumin phản ánh khả năng tổng hợp của gan và tình trạng dinh dưỡng; thấp rõ là dấu hiệu cần được xem.
Điều không nên làm: tự mua “thuốc bổ gan” hay sản phẩm giải độc gan khi thấy men gan tăng. Chúng không thay được việc tìm nguyên nhân, và một số sản phẩm thảo dược còn có thể gây tổn thương gan.
Nhóm thận, axit uric và điện giải: nhìn eGFR và nước tiểu cùng lúc
Creatinin là chất thải từ cơ, được thận lọc. Creatinin phụ thuộc khối cơ: người nhiều cơ, ăn nhiều thịt ngay trước khi lấy máu hoặc mất nước có thể có creatinin cao hơn mà thận bình thường; người lớn tuổi gầy yếu có thể có creatinin “đẹp” trong khi chức năng thận đã giảm. Vì vậy phần lớn phiếu hiện nay in thêm eGFR, mức lọc cầu thận ước tính từ creatinin, tuổi và giới. Theo tổ chức thận học quốc tế KDIGO, bệnh thận mạn được xác định khi có bất thường về cấu trúc hoặc chức năng thận kéo dài trên ba tháng, chẳng hạn eGFR dưới 60 hoặc có albumin trong nước tiểu; một lần đo đơn lẻ chưa đủ để kết luận.
Ure (BUN) chịu ảnh hưởng của lượng đạm ăn vào, tình trạng mất nước và chảy máu đường tiêu hoá, nên ít đặc hiệu hơn creatinin. Axit uric tăng không triệu chứng rất hay gặp ở nam giới, người uống bia rượu, thừa cân; tự nó chưa phải bệnh gút và việc có cần làm gì hay không tuỳ bác sĩ đánh giá cả bức tranh.
Điện giải (natri, kali, clo) thường bình thường ở người khoẻ. Kali cao nhẹ đơn lẻ có khi là do mẫu máu bị vỡ hồng cầu (tan máu) trong lúc lấy hoặc vận chuyển; phiếu đôi khi có ghi chú “mẫu tan máu”. Ngược lại, người đang dùng thuốc huyết áp, thuốc lợi tiểu mà có natri hoặc kali lệch thì cần báo bác sĩ đang kê đơn sớm.
Tình huống mẫu: phiếu của bà Thu, 67 tuổi
Bối cảnh. Bà Thu sống ở Huế, được con gái đưa đi khám tổng quát. Phiếu sinh hoá có creatinin trong khoảng tham chiếu, nhưng eGFR được in là 55 và có chữ L; axit uric hơi cao; ALT và AST bình thường; đường huyết lúc đói nằm sát mép trên.
Chỗ dễ sai. Con gái thấy creatinin không tô đậm nên yên tâm về thận, chỉ lo axit uric. Thật ra ở người lớn tuổi, nhỏ người, creatinin “bình thường” vẫn có thể ứng với eGFR giảm. Đây là dòng đáng mang hỏi bác sĩ nhất trên phiếu.
Việc nên làm. Mang phiếu cùng danh sách mọi thuốc bà đang dùng, kể cả thuốc giảm đau mua ngoài tiệm, tới bác sĩ. Bác sĩ có thể hẹn làm lại creatinin và xét nghiệm albumin niệu sau một thời gian để xem có kéo dài không, đồng thời xem lại thuốc nào cần chỉnh theo chức năng thận.
Điều rút ra. Đừng chỉ nhìn chữ in đậm; ở người cao tuổi, đọc eGFR quan trọng hơn đọc creatinin.
Năm câu nên hỏi khi cầm trang sinh hoá đi gặp bác sĩ
Trang sinh hoá có nhiều dòng nên buổi đọc kết quả dễ trôi qua với câu “chỉ hơi cao chút thôi”. Chuẩn bị câu hỏi trước giúp bạn biết mình cần làm gì tiếp, và cái gì không cần làm.
- Trong trang này, nhóm nào đáng chú ý nhất với tuổi và bệnh nền của em: đường, mỡ, gan hay thận?
- Với mỡ máu và đường huyết, mức của em so với mục tiêu phù hợp cho em (chứ không phải so với cột tham chiếu) là thế nào?
- Men gan tăng này có cần xét nghiệm viêm gan B, C hoặc siêu âm gan không, hay chỉ cần làm lại sau một thời gian?
- eGFR của em có cần theo dõi thêm, có cần xét nghiệm albumin trong nước tiểu không, và thuốc nào em đang dùng cần lưu ý cho thận?
- Lần sau nên làm lại những chỉ số nào, sau bao lâu, có cần nhịn ăn hay tránh vận động, rượu bia trước khi lấy máu không?
Mang theo danh sách thuốc đang dùng, kể cả thuốc mua không cần đơn, thuốc nam và sản phẩm bổ sung, vì nhiều thứ trong số đó ảnh hưởng tới men gan, chức năng thận và điện giải. Ghi lại câu trả lời ngay trên phiếu để lần khám sau đối chiếu.
Khi nào nên gặp bác sĩ và khi nào cần đi cấp cứu
Mang trang sinh hoá tới bác sĩ (bác sĩ nội tổng quát hoặc bác sĩ đang theo dõi bệnh nền của bạn) khi:
- Đường huyết lúc đói hoặc HbA1c vượt ngưỡng mà nơi khám ghi chú, kể cả mức “tiền đái tháo đường”.
- Men gan tăng ở hai lần xét nghiệm liên tiếp, hoặc tăng kèm siêu âm gan bất thường, hoặc bạn chưa từng xét nghiệm viêm gan B, C.
- eGFR giảm, creatinin tăng so với năm trước, hoặc có đạm trong nước tiểu.
- Điện giải lệch khi đang dùng thuốc huyết áp, thuốc lợi tiểu.
- Mỡ máu cao ở người trẻ, nhất là khi trong nhà có người bị nhồi máu cơ tim hay đột quỵ sớm.
Cần đi cấp cứu ngay khi có vàng da vàng mắt kèm sốt, đau bụng dữ dội, lơ mơ; khát nhiều, tiểu nhiều kèm nôn, thở nhanh, mệt lả; yếu cơ nhiều hoặc hồi hộp, tim đập loạn nhịp ở người đang dùng thuốc ảnh hưởng tới kali; tiểu rất ít hoặc không tiểu được. Khuyến cáo về ngưỡng có thể cập nhật, khoảng tham chiếu mỗi phòng xét nghiệm khác nhau, và bác sĩ điều chỉnh cách đọc theo từng người.
Câu hỏi thường gặp
Xét nghiệm sinh hoá máu có cần nhịn ăn không?
Đường huyết lúc đói cần nhịn ăn theo hướng dẫn của nơi xét nghiệm, thường khoảng tám giờ. Mỡ máu ngày nay nhiều nơi chấp nhận lấy không nhịn, nhưng triglycerid sẽ cao hơn sau ăn, nên hỏi trước cơ sở xét nghiệm.
Men gan tăng nhẹ có phải là viêm gan không?
Không nhất thiết. Men gan tăng nhẹ hay gặp do gan nhiễm mỡ, rượu bia, thuốc, vận động mạnh. Bác sĩ thường hẹn làm lại, hỏi thói quen, và có thể cho xét nghiệm viêm gan B, C hoặc siêu âm để tìm nguyên nhân.
Creatinin bình thường thì thận có chắc khoẻ không?
Chưa chắc. Creatinin phụ thuộc khối cơ nên ở người lớn tuổi, gầy, nó có thể trông bình thường dù chức năng lọc đã giảm. Đó là lý do bác sĩ đọc thêm eGFR và xét nghiệm albumin trong nước tiểu.
Axit uric cao nhưng không đau khớp có cần làm gì không?
Axit uric cao không triệu chứng khá thường gặp và tự nó chưa phải bệnh gút. Việc có cần theo dõi hay can thiệp gì tuỳ chức năng thận, bệnh kèm theo và đánh giá của bác sĩ, không nên tự dùng thuốc.
Kali cao trên phiếu nhưng không có triệu chứng thì sao?
Có khi do mẫu máu bị tan máu lúc lấy hoặc vận chuyển. Báo bác sĩ để được làm lại, nhất là nếu bạn đang dùng thuốc huyết áp hoặc có bệnh thận, vì kali cao thật cần được xử trí kịp thời.
Có nên làm sinh hoá máu mỗi năm không?
Tần suất tuỳ tuổi, yếu tố nguy cơ và bệnh nền. Người trẻ khoẻ không cần làm tất cả mọi chỉ số hằng năm; người có bệnh nền thường được bác sĩ hẹn theo lịch riêng. Hỏi bác sĩ để có lịch phù hợp với bạn.