Nam giới cũng bị loãng xương, chỉ thường muộn hơn nữ khoảng một thập kỷ, và hay bị bỏ sót vì cả người bệnh lẫn người thân ít nghĩ tới. Ở nam, loãng xương thường có liên quan tới một nguyên nhân khác như rượu, thuốc lá, corticoid, suy giảm nội tiết tố nam hay điều trị ung thư tiền liệt tuyến, nên phát hiện sớm cũng là dịp tìm ra những vấn đề đó.
Về đo tầm soát, Lực lượng đặc nhiệm dự phòng Hoa Kỳ (USPSTF) cho rằng chưa đủ bằng chứng để khuyến cáo đo đại trà cho nam giới, còn một số hội chuyên ngành như Hội Mật độ xương lâm sàng quốc tế (ISCD) khuyên đo từ 70 tuổi, hoặc sớm hơn khi có yếu tố nguy cơ. Khuyến cáo có thể cập nhật và bác sĩ sẽ quyết định theo từng người. Điểm thống nhất là: nam giới đã gãy xương sau va chạm nhẹ, hay có nguyên nhân gây mất xương, cần được hỏi tới.
Nam giới cũng mất xương, chỉ theo nhịp khác
Nam giới thường tích được khối xương lớn hơn nữ thời trẻ, xương to và vỏ dày hơn. Họ cũng không có một mốc giảm nội tiết đột ngột như mãn kinh, mà nội tiết tố nam giảm dần theo tuổi. Vì vậy mất xương ở nam diễn ra chậm và đều, và loãng xương thường lộ ra ở độ tuổi bảy mươi trở đi.
Chậm không có nghĩa là không xảy ra. Khi nam giới lớn tuổi gãy xương hông, quá trình hồi phục thường không dễ dàng hơn nữ giới, và việc bị nằm lâu, giảm vận động sau gãy xương ảnh hưởng nhiều tới sức khoẻ chung. Điều đáng tiếc là phần lớn các ca này trước đó chưa từng được ai đặt câu hỏi về xương.
Một khác biệt nữa: ở nam giới, tỷ lệ loãng xương có nguyên nhân thứ phát, tức do một bệnh hay thuốc khác gây ra, thường được ghi nhận cao hơn so với phụ nữ sau mãn kinh. Vì thế khi phát hiện loãng xương ở nam, bác sĩ hay tìm kỹ nguyên nhân. Phát hiện loãng xương đôi khi giúp lần ra một bệnh khác đang âm thầm.
Vì sao loãng xương ở nam hay bị bỏ sót
Ai cũng nghĩ đây là bệnh của phụ nữ. Các chiến dịch truyền thông và gói khám thường nhắm tới phụ nữ mãn kinh. Đàn ông ít khi được mời đo, và bản thân họ cũng không nghĩ mình cần.
Gãy xương được quy cho tai nạn. Một ông bảy mươi tuổi gãy xương sườn khi cúi xuống bê bao gạo, hay gãy cổ tay khi trượt ngã ngoài sân, thường được coi là xui. Ít ai hỏi tiếp vì sao một va chạm nhẹ như vậy lại gây gãy.
Ngại đi khám khi không đau. Nhiều nam giới chỉ đi khám khi có triệu chứng rõ. Với một bệnh không có triệu chứng, thói quen này đồng nghĩa với phát hiện muộn.
Thấp đi được coi là tuổi già. Lưng còng, chiều cao giảm vài centimet thường được gia đình coi là chuyện bình thường của tuổi tác, trong khi đó có thể là dấu vết của gãy lún đốt sống.
Thông tin bị tách rời giữa các chuyên khoa. Bác sĩ tiết niệu điều trị tiền liệt tuyến, bác sĩ hô hấp kê corticoid cho bệnh phổi, bác sĩ tiêu hoá theo dõi gan. Nếu không ai nhìn tổng thể, chuyện xương rơi vào khoảng trống giữa các phòng khám.
Những nguyên nhân hay gặp ở nam và điều nên kể với bác sĩ
Danh sách dưới đây không phải để tự chẩn đoán, mà để bạn biết những chi tiết nào trong tiền sử có liên quan tới xương, dù tưởng chừng không dính dáng.
| Yếu tố | Vì sao liên quan tới xương | Nên kể gì |
|---|---|---|
| Uống nhiều rượu bia kéo dài | Ảnh hưởng tới tế bào tạo xương, tăng nguy cơ té ngã | Lượng và số năm uống, một cách thật |
| Hút thuốc lá | Làm giảm tạo xương và ảnh hưởng nội tiết | Số năm hút, số điếu mỗi ngày, đã bỏ hay chưa |
| Corticoid đường uống dài ngày | Là một trong những nguyên nhân thuốc gây mất xương thường gặp nhất | Tên thuốc, thời gian dùng, kể cả thuốc mua không đơn |
| Suy giảm nội tiết tố nam | Testosterone thấp làm xương mất nhanh hơn | Các thay đổi về sức khoẻ tình dục, mệt mỏi kéo dài nếu có |
| Điều trị ung thư tiền liệt tuyến bằng thuốc ức chế nội tiết | Làm giảm mạnh nội tiết tố nam | Thời gian điều trị, bác sĩ đã nhắc về xương chưa |
| Bệnh phổi mạn, bệnh gan mạn, bệnh ruột, đã cắt dạ dày | Ảnh hưởng hấp thu, viêm kéo dài, dùng thuốc kèm theo | Chẩn đoán đã có và thuốc đang dùng |
Nhiều người ngại nói thật về rượu bia hay sức khoẻ tình dục. Những chi tiết đó không dùng để phán xét mà để bác sĩ đánh giá đúng nguy cơ; thiếu chúng, bức tranh có thể bị đọc sai.
Một lần đánh giá xương ở nam thường gồm những gì
Quy trình cụ thể do bác sĩ quyết định, nhưng thường đi theo trình tự sau. Biết trước giúp bạn chuẩn bị đủ thông tin và không ngạc nhiên khi được chỉ định thêm xét nghiệm.
- Hỏi bệnh: tuổi, các lần gãy xương, té ngã, chiều cao lúc trẻ, rượu bia, thuốc lá, thuốc đang dùng, bệnh mạn tính.
- Khám: đo chiều cao, cân nặng, quan sát cột sống, đánh giá dáng đi và nguy cơ té ngã.
- Đo mật độ xương DEXA ở cột sống và hông nếu có chỉ định. Với nam từ khoảng năm mươi tuổi, T-score được dùng để xếp loại; nam trẻ hơn thì xem Z-score.
- Chụp X-quang cột sống nếu nghi có gãy lún, ví dụ khi chiều cao giảm rõ hoặc từng đau lưng đột ngột.
- Xét nghiệm máu để tìm nguyên nhân thứ phát khi bác sĩ thấy cần, có thể gồm chức năng gan thận, canxi, vitamin D, chức năng tuyến giáp, nội tiết tố nam. Danh mục cụ thể tuỳ từng người.
- Trao đổi kết quả và lên lịch theo dõi. Nếu tìm ra nguyên nhân thứ phát, việc xử lý nguyên nhân đó thường được đặt lên trước.
Không phải ai cũng cần đủ các bước. Một người bảy mươi lăm tuổi khoẻ, không có yếu tố gì đặc biệt có thể chỉ cần đo DEXA. Một người năm mươi tuổi đã gãy đốt sống thì cần tìm nguyên nhân kỹ hơn.
Một ví dụ: khi chuyện xương nằm giữa hai chuyên khoa
Giả định ông Tuấn, sáu mươi sáu tuổi, sống ở Cần Thơ, đang điều trị ung thư tiền liệt tuyến bằng thuốc ức chế nội tiết được hơn một năm. Ông uống bia đều đặn nhiều năm, gần đây bỏ được thuốc lá. Mấy tháng trước ông bị đau lưng đột ngột khi nhấc thùng nước, nghỉ vài tuần thì đỡ, không đi khám.
Ba chi tiết này cộng lại đáng để hỏi về xương: điều trị làm giảm nội tiết tố nam, tiền sử rượu và thuốc lá, và một cơn đau lưng sau gắng sức nhẹ có thể là gãy lún đốt sống. Ở lần tái khám tiết niệu tới, ông hoặc con cái nên hỏi thẳng: “Điều trị này có ảnh hưởng tới xương không, có cần đo mật độ xương và chụp cột sống không?”
Điều không nên làm là tự kết luận ông đã loãng xương, hay tự mua sản phẩm bổ xương. Cũng không nên giữ cơn đau lưng như chuyện riêng: kể nó với bác sĩ là một trong những thông tin có giá trị nhất của lần khám.
Nếu kết quả đo cho thấy xương ông bình thường, gia đình yên tâm hơn và biết khi nào đo lại. Nếu kết quả thấp, bác sĩ tiết niệu và bác sĩ cơ xương khớp có thể phối hợp từ sớm, trước khi xảy ra một lần gãy xương hông.
Những việc không cần làm
Mua sản phẩm “bổ xương cho nam” theo quảng cáo. Không sản phẩm nào thay được việc đánh giá nguy cơ và tìm nguyên nhân. Ở nam giới, bỏ qua nguyên nhân thứ phát để chỉ dùng sản phẩm bổ sung là bỏ sót phần quan trọng nhất.
Tự dùng nội tiết tố nam để “giữ xương”. Testosterone chỉ dùng khi có chẩn đoán và chỉ định rõ ràng, vì có tác dụng không mong muốn và chống chỉ định trong một số bệnh, trong đó có ung thư tiền liệt tuyến.
Đo mật độ xương cho mọi nam giới trẻ khoẻ trong công ty. Đo đại trà ở nam giới trẻ không có yếu tố nguy cơ ít mang lại lợi ích, lại sinh ra kết quả lưng chừng khó diễn giải.
Chờ có đau mới đi khám. Loãng xương không gây đau tới khi gãy. Đau chỉ có ý nghĩa khi nó đã là gãy xương.
Khai bớt lượng rượu bia, thuốc lá khi được hỏi. Hai yếu tố này được tính trong các công cụ đánh giá nguy cơ gãy xương. Khai thấp đi làm con số nguy cơ thấp giả, và bác sĩ có thể bỏ qua một bước kiểm tra cần thiết.
Khi nào cần gặp bác sĩ
Nam giới nên hẹn khám để hỏi về xương nếu từ khoảng bảy mươi tuổi chưa từng đo, hoặc trẻ hơn nhưng có một trong các yếu tố: gãy xương sau va chạm nhẹ, thấp đi rõ, dùng corticoid dài ngày, đang điều trị ức chế nội tiết, uống nhiều rượu, có bệnh mạn tính kể trên. Mang theo danh sách thuốc và các kết quả khám gần nhất.
Đi cấp cứu ngay nếu: ngã rồi không đứng dậy được hoặc không chịu được sức nặng lên chân; đau lưng dữ dội đột ngột kèm tê yếu chân, bí tiểu hoặc tiểu không tự chủ; ngã đập đầu khi đang dùng thuốc chống đông.
Với người thân: nếu bố bạn từng gãy xương “vì xui”, đó là lý do đủ để đưa ông đi hỏi bác sĩ về xương. Một cuộc hẹn khám bình thường tốn ít hơn nhiều so với một lần gãy xương hông. Nếu ông ngại, có thể gộp câu hỏi về xương vào lần tái khám bệnh mạn tính sẵn có, thay vì đặt thêm một buổi riêng.
Câu hỏi thường gặp
Đàn ông bao nhiêu tuổi thì nên đo mật độ xương?
Một số hội chuyên ngành như ISCD khuyên đo từ 70 tuổi, hoặc sớm hơn khi có yếu tố nguy cơ. USPSTF cho rằng chưa đủ bằng chứng để khuyến cáo đo đại trà cho nam. Vì vậy quyết định nên dựa trên đánh giá của bác sĩ cho từng người.
Nam giới tập thể thao nhiều có bị loãng xương không?
Vận động tốt cho xương nhưng không loại trừ hoàn toàn nguy cơ. Người tập nhiều vẫn có thể loãng xương nếu dùng corticoid, uống nhiều rượu, có bệnh nội tiết hoặc tuổi cao. Thói quen tập luyện không thay được việc đánh giá khi có yếu tố nguy cơ.
Testosterone thấp có gây loãng xương không?
Nội tiết tố nam thấp là một trong những nguyên nhân làm xương mất nhanh hơn ở nam. Nếu bạn đã được chẩn đoán suy giảm nội tiết tố nam, hãy hỏi bác sĩ về việc kiểm tra xương. Không tự dùng nội tiết tố khi chưa có chỉ định.
Đang điều trị ung thư tiền liệt tuyến có cần kiểm tra xương không?
Nếu điều trị bằng thuốc ức chế nội tiết, xương có thể mất nhanh hơn. Nhiều bác sĩ sẽ cho đo mật độ xương khi bắt đầu và theo dõi trong quá trình điều trị. Nếu chưa được nhắc, hãy hỏi ở lần tái khám.
Ông bà lớn tuổi bị gãy xương sườn khi ho có đáng lo không?
Gãy xương sườn sau một cơn ho hay cúi người là dạng gãy xương do va chạm nhẹ, có thể gợi ý xương yếu. Nên đi khám để kiểm tra chỗ gãy và hỏi bác sĩ về đánh giá loãng xương, thay vì chỉ chờ cho hết đau.