Các chỉ dấu ung thư như CEA, CA 125, CA 19-9, CA 15-3 được tạo ra để theo dõi người đã có chẩn đoán ung thư, không phải để tìm ung thư ở người khoẻ. Không tổ chức lớn nào, từ Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ đến Lực lượng đặc nhiệm dự phòng Hoa Kỳ, khuyến cáo dùng chúng để tầm soát người không triệu chứng; ngoại lệ có điều kiện là PSA và AFP ở nhóm nguy cơ gan.
Lý do là các chỉ dấu này hay bình thường khi ung thư còn sớm, và lại hay tăng vì những bệnh lành tính. Một kết quả hơi cao trong gói khám có thể mở ra cả chuỗi chụp chiếu tốn kém và nhiều tuần lo lắng. Bài dưới giải thích từng chỉ dấu tăng vì gì, phải làm gì nếu đã lỡ có một kết quả cao, nhìn các gói “tầm soát ung thư toàn thân” cho tỉnh táo, và những tầm soát thật sự có bằng chứng.
Chỉ dấu ung thư được làm ra để làm gì
Chỉ dấu ung thư, còn gọi là chất chỉ điểm khối u, là những chất trong máu mà một số loại ung thư tiết ra nhiều hơn bình thường. Nhưng tế bào lành cũng tiết ra chúng, và lượng tăng lên trong rất nhiều tình trạng không phải ung thư.
Chỗ dùng đúng của chúng là ở người đã được chẩn đoán ung thư bằng sinh thiết. Đo chỉ dấu trước điều trị, rồi theo dõi sau phẫu thuật hay hoá trị, giúp bác sĩ đánh giá đáp ứng và phát hiện tái phát. Khi đó điều quan trọng là xu hướng của chính người ấy qua thời gian, không phải một con số đơn lẻ so với khoảng tham chiếu.
Dùng chúng ở người khoẻ là đặt công cụ vào chỗ nó không được thiết kế. Ở người không triệu chứng, khả năng có ung thư thấp, nên phần lớn kết quả cao sẽ là dương tính giả. Trong khi đó, nhiều ung thư giai đoạn sớm, đúng lúc muốn tìm nhất, chưa làm chỉ dấu tăng. Kết quả là xét nghiệm vừa báo động nhầm nhiều, vừa bỏ sót đúng chỗ cần.
Các chỉ dấu hay gặp trong gói khám
Bảng tóm tắt những chỉ dấu thường có trong các gói khám, cùng những lý do lành tính hay làm chúng tăng. Khoảng tham chiếu mỗi phòng xét nghiệm khác nhau, và danh sách lý do không đầy đủ.
| Chỉ dấu | Thường dùng theo dõi | Có thể tăng vì lý do lành tính | Dùng tầm soát người khoẻ? |
|---|---|---|---|
| CEA | Ung thư đại trực tràng và một số loại khác | Hút thuốc lá, viêm ruột, viêm tuỵ, bệnh gan, tuổi cao | Không |
| CA 125 | Ung thư buồng trứng | Hành kinh, lạc nội mạc tử cung, u xơ tử cung, mang thai, viêm vùng chậu | Không, kể cả kèm siêu âm, với nguy cơ trung bình |
| CA 19-9 | Ung thư tuỵ, đường mật | Tắc mật, sỏi mật, viêm tuỵ, viêm gan; một số người không tiết chất này | Không |
| CA 15-3 | Ung thư vú đã điều trị | Bệnh gan, một số bệnh lành tính ở vú | Không |
| CA 72-4, CYFRA 21-1 | Ung thư dạ dày, phổi | Viêm dạ dày, bệnh phổi mạn tính, một số thuốc | Không |
| AFP | Ung thư gan, một số u tinh hoàn | Viêm gan, xơ gan, mang thai | Chỉ trong giám sát nhóm nguy cơ gan, kèm siêu âm |
| PSA | Ung thư tiền liệt tuyến | Phì đại, viêm, xuất tinh gần đây | Có điều kiện, sau khi bàn với bác sĩ |
Nếu gói khám bạn đang cân nhắc có năm, bảy chỉ dấu ung thư mà không có xét nghiệm tầm soát cổ tử cung, nhũ ảnh hay xét nghiệm máu ẩn trong phân đúng tuổi, đó là dấu hiệu gói được thiết kế để trông đầy đủ hơn là để có ích.
Lỡ có một chỉ dấu hơi cao: làm gì cho đúng
Chị Ngọc, 38 tuổi ở Đà Nẵng, khám công ty có CA 125 cao hơn khoảng tham chiếu một chút. Chị mất ngủ ba đêm, đọc đủ thứ trên mạng, định tự đi chụp PET-CT. Cách đi hợp lý hơn:
- Đừng tự kết luận. Ghi lại ngày lấy máu và các yếu tố có thể liên quan: đang hành kinh không, có bệnh phụ khoa đã biết không, có hút thuốc không, vừa ốm gì không.
- Mang kết quả đến bác sĩ, tốt nhất là bác sĩ chuyên khoa liên quan đến chỉ dấu đó; với CA 125 là bác sĩ phụ khoa.
- Bác sĩ sẽ hỏi triệu chứng, khám, và quyết định có cần làm gì thêm: thường là xét nghiệm lại sau một thời gian, đôi khi kèm siêu âm.
- Theo dõi xu hướng: một chỉ dấu hơi cao rồi trở về bình thường, hoặc đứng yên, khác hẳn một chỉ dấu tăng dần qua nhiều lần đo.
- Không tự đi chụp PET-CT hay cộng hưởng từ toàn thân khi chưa có chỉ định; những chụp chiếu này có thể tìm thêm những thứ khác phải theo dõi tiếp.
Với chị Ngọc, bác sĩ cho làm lại sau kỳ kinh và siêu âm phụ khoa; chỉ số trở về khoảng tham chiếu. Kết quả như thế rất thường gặp, nhưng chỉ bác sĩ mới đánh giá được trường hợp cụ thể của bạn.
Gói “tầm soát ung thư toàn thân”: nhìn tỉnh táo
PET-CT ở người khoẻ. PET-CT là công cụ quý để đánh giá người đã có ung thư, nhưng liều tia của một lần chụp cao hơn nhiều lần so với các xét nghiệm hình ảnh thông thường, và không có khuyến cáo nào dùng nó để tầm soát người không triệu chứng.
Cộng hưởng từ toàn thân. Không có tia, nhưng rất hay phát hiện những thứ nhỏ, lành tính ở thận, gan, tuyến giáp, phổi. Mỗi phát hiện kéo theo một vòng kiểm tra. Hiện chưa có bằng chứng nó giảm tử vong do ung thư ở người nguy cơ trung bình.
Xét nghiệm máu phát hiện nhiều loại ung thư cùng lúc. Đây là hướng nghiên cứu đáng chú ý, dựa trên các mảnh vật liệu di truyền khối u trong máu. Các thử nghiệm lớn, trong đó có một thử nghiệm ở Anh, đang đánh giá. Chưa tổ chức lớn nào khuyến cáo dùng chúng thay cho các tầm soát chuẩn.
Xét nghiệm gen “dự đoán ung thư”. Xét nghiệm gen có giá trị lớn ở gia đình có dấu hiệu ung thư di truyền, nhưng nên làm qua tư vấn di truyền. Làm ở người không có tiền sử gợi ý thường cho kết quả khó hiểu, như biến thể chưa rõ ý nghĩa.
Câu nên hỏi trước khi mua. Mục nào trong gói có khuyến cáo của tổ chức lớn cho tuổi và giới của em? Nếu một mục bất thường thì bước tiếp là gì, ai theo dõi?
Những tầm soát có bằng chứng, thay cho danh sách chỉ dấu
Thay vì nhiều chỉ dấu, phần lớn người lớn chỉ cần vài tầm soát đúng tuổi, đúng nhóm nguy cơ. Bảng tóm lược theo các khuyến cáo Hoa Kỳ và WHO, áp cho nguy cơ trung bình; bác sĩ điều chỉnh theo từng người và khuyến cáo có thể cập nhật:
| Ung thư | Ai | Bằng gì |
|---|---|---|
| Cổ tử cung | Phụ nữ từ khoảng 21–30 tuổi đến 65 tuổi | Xét nghiệm HPV hoặc tế bào học |
| Vú | Phụ nữ từ 40 hoặc 45 tuổi tuỳ nguồn | Chụp nhũ ảnh |
| Đại trực tràng | Người từ 45 đến 75 tuổi | Xét nghiệm máu ẩn trong phân hoặc nội soi |
| Phổi | Người 50–80 tuổi hút thuốc nhiều | CT liều thấp |
| Gan | Người xơ gan, một số người mang viêm gan B | Siêu âm, thường kèm AFP, mỗi sáu tháng |
| Tiền liệt tuyến | Nam 55–69 tuổi, sau khi bàn với bác sĩ | PSA |
Bảng này ngắn hơn nhiều so với danh sách trong các gói “toàn diện”, và đó chính là điểm đáng giá: mỗi dòng có bằng chứng giảm tử vong hoặc giảm bệnh nặng, và có quy trình rõ ràng khi kết quả bất thường.
Khi nào chỉ dấu ung thư thật sự có ích
Theo dõi sau điều trị. Người đã mổ ung thư đại trực tràng được theo dõi CEA định kỳ; người đã điều trị ung thư buồng trứng được theo dõi CA 125. Xu hướng tăng lại là tín hiệu để bác sĩ tìm kiếm tái phát sớm.
Đánh giá đáp ứng với điều trị. Chỉ dấu giảm dần trong quá trình hoá trị thường đi cùng đáp ứng tốt, giúp bác sĩ quyết định có cần đổi hướng hay không.
Giám sát nhóm nguy cơ được xác định rõ. AFP kèm siêu âm ở người xơ gan hoặc mang viêm gan B thuộc nhóm nguy cơ; PSA ở nam giới đã bàn và chọn tầm soát. Hai trường hợp này có quy trình rõ ràng khi kết quả bất thường.
Hỗ trợ chẩn đoán khi đã có dấu hiệu. Khi siêu âm thấy một khối ở buồng trứng, CA 125 là một trong những thông tin giúp bác sĩ đánh giá. Ở đây chỉ dấu là một mảnh ghép, đi sau hình ảnh và triệu chứng, chứ không đi trước.
Điểm chung. Trong mọi trường hợp có ích, đã có một câu hỏi cụ thể và một bác sĩ chịu trách nhiệm đọc kết quả. Chỉ dấu làm “cho biết” trong gói khám thường thiếu cả hai.
Khi nào cần gặp bác sĩ
Chỉ dấu ung thư không thay được việc lắng nghe cơ thể. Những dấu hiệu chung dưới đây cần khám, kể cả khi mọi chỉ dấu trong gói khám đều bình thường:
- Sụt cân không chủ ý, từ vài kilôgam trong vài tháng.
- Sốt kéo dài, đổ mồ hôi đêm không rõ lý do.
- Hạch sưng to, cứng, không đau, không nhỏ lại sau vài tuần.
- Mệt mỏi kéo dài, thiếu máu không rõ nguyên nhân.
- Một chỉ dấu ung thư tăng dần qua nhiều lần đo, hoặc tăng rất cao so với khoảng tham chiếu.
- Bất kỳ triệu chứng nào kéo dài trên vài tuần mà không rõ lý do: đau một chỗ, ho, khàn tiếng, rối loạn tiêu hoá, ra máu bất thường.
Ra máu nhiều, đau dữ dội đột ngột, khó thở hay lơ mơ là những tình huống cần đến cấp cứu, không liên quan đến lịch khám. Khi đi khám, hãy kể triệu chứng trước, đưa kết quả chỉ dấu sau; triệu chứng thường giúp bác sĩ chẩn đoán nhiều hơn mọi con số. Bài viết không thay cho chẩn đoán của bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Xét nghiệm chỉ dấu ung thư bình thường thì có yên tâm không có ung thư không?
Không. Nhiều ung thư giai đoạn sớm không làm chỉ dấu tăng. Kết quả bình thường không thay được các tầm soát chuẩn theo tuổi, và không thay được việc đi khám khi có triệu chứng.
CEA tăng nhẹ ở người hút thuốc có đáng lo không?
Hút thuốc lá thường làm CEA cao hơn người không hút, nên một mức tăng nhẹ ở người hút thuốc hay gặp. Dù vậy vẫn nên mang kết quả đến bác sĩ để quyết định có cần làm gì thêm, và đây cũng là dịp bàn chuyện cai thuốc.
Gói khám có CA 125 thì phụ nữ có nên làm không?
Với phụ nữ nguy cơ trung bình, CA 125 không được khuyến cáo để tầm soát ung thư buồng trứng, vì hay tăng do kỳ kinh và các bệnh lành tính. Người có tiền sử gia đình ung thư buồng trứng hoặc vú cần tư vấn riêng.
Có nên chụp PET-CT một lần cho biết không?
Không có khuyến cáo nào dùng PET-CT để tầm soát người không triệu chứng. Liều tia cao và dễ có phát hiện cần theo dõi thêm. PET-CT dùng khi bác sĩ cần đánh giá một bệnh đã có hoặc nghi ngờ cụ thể.
Xét nghiệm máu phát hiện nhiều loại ung thư có đáng làm không?
Đây là công nghệ đang được nghiên cứu trong các thử nghiệm lớn, chưa được khuyến cáo thay cho tầm soát chuẩn. Nếu cân nhắc, hãy hỏi bác sĩ kết quả dương tính sẽ được xử lý thế nào và âm tính có ý nghĩa gì.
Chỉ dấu ung thư bao lâu nên làm lại một lần?
Với người khoẻ không có chỉ định, không cần làm định kỳ. Với người đã được điều trị ung thư hoặc đang theo dõi một kết quả bất thường, lịch làm lại do bác sĩ chuyên khoa đặt.