AmTham.comÂm Thầm
Tiền đái tháo đường và đái tháo đường type 2

Biến chứng thần kinh bàn chân do đái tháo đường: khám bàn chân hằng năm gồm gì

Tổn thương thần kinh bàn chân do đái tháo đường thường âm thầm, mất cảm giác mà không đau. Khám bàn chân hằng năm gồm gì, cách tự xem chân và lúc nào phải đi ngay.

Vietnamese man in his fifties seen from the side sitting on a low wooden stool on a tiled home porch, putting on soft walking shoes and socks, afternoon light

Đái tháo đường có thể làm tổn thương dây thần kinh ở bàn chân một cách âm thầm. Dạng nguy hiểm nhất không phải là đau mà là mất cảm giác: người bệnh dẫm phải vật nhọn, đi giày cọ xát, bỏng nước nóng mà không biết. Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) khuyến cáo người đái tháo đường được khám bàn chân toàn diện ít nhất mỗi năm một lần.

Buổi khám bàn chân không tốn kém, không xâm lấn, chỉ mất vài phút, nhưng hay bị bỏ qua vì ai cũng nghĩ chân mình vẫn đi lại bình thường. Bài này giải thích khám bàn chân gồm những bước nào, đọc kết quả ra sao, cách tự xem chân ở nhà, những thói quen dễ gây tổn thương ở người mất cảm giác, và các dấu hiệu phải đi khám ngay. Lịch khám là khung chung, bác sĩ sẽ điều chỉnh theo từng người, và khuyến cáo có thể được cập nhật.

Vì sao tổn thương thần kinh bàn chân thường âm thầm

Những dây thần kinh dài nhất trong cơ thể chạy tới bàn chân, và chúng thường bị ảnh hưởng trước khi đường huyết cao kéo dài. Tổn thương bắt đầu ở đầu ngón chân rồi lan dần lên, cả hai bên, theo kiểu "đi tất". Có người thấy tê bì, châm chích, nóng rát, đau tăng về đêm. Nhưng nhiều người chỉ đơn giản là cảm giác giảm dần, không đau, không khó chịu, nên không nhận ra.

Mất cảm giác bảo vệ là nguy cơ chính. Bình thường, một viên sỏi trong giày làm bạn khó chịu và dừng lại. Khi mất cảm giác, viên sỏi cọ vào da cả ngày, tạo vết loét mà người bệnh không biết. Đường huyết cao còn làm vết thương lâu lành và dễ nhiễm trùng, mạch máu chân có thể hẹp làm máu tới ít hơn. Ba yếu tố cộng lại khiến một vết xước nhỏ có thể thành vết loét khó lành.

Ngoài cảm giác, thần kinh tự chủ ở chân cũng bị ảnh hưởng: da khô, nứt nẻ vì giảm tiết mồ hôi. Cơ nhỏ ở bàn chân yếu đi làm ngón chân co quắp, tạo điểm tì đè bất thường. Tất cả diễn ra từ từ trong nhiều năm.

Buổi khám bàn chân hằng năm gồm những gì

Theo khuyến cáo của ADA, khám bàn chân toàn diện gồm quan sát, khám thần kinh và khám mạch máu. Các nơi khám có thể làm khác nhau đôi chút.

Phần khámBác sĩ làm gìĐể tìm điều gì
Quan sát da và móngXem lòng bàn chân, kẽ ngón, gót, móng, chỗ chaiVết loét, nứt nẻ, chai dày, nấm, móng quặp, biến dạng
Thử cảm giác bằng sợi monofilament 10 gẤn đầu sợi nhựa mảnh vào vài điểm ở lòng bàn chân, hỏi bạn có cảm thấy khôngMất cảm giác bảo vệ
Thêm ít nhất một phép thử khácÂm thoa rung đặt lên ngón cái, thử cảm giác châm, thử phản xạ gótMức độ tổn thương thần kinh
Bắt mạch bàn chânSờ mạch ở mu chân và sau mắt cá trongDấu hiệu hẹp mạch máu chân
Hỏi triệu chứngĐau bắp chân khi đi bộ, tê, nóng rát, chuột rút ban đêmBệnh động mạch chi dưới, đau do thần kinh

Nếu mạch yếu hoặc có triệu chứng hẹp mạch, bác sĩ có thể chỉ định đo chỉ số huyết áp cổ chân – cánh tay. Kết quả thường được xếp vào mức nguy cơ, từ đó bác sĩ quyết định bao lâu xem lại chân một lần, có thể ở mỗi lần tái khám với người đã mất cảm giác.

Ai cần khám và khám từ khi nào

Theo ADA, người đái tháo đường type 2 nên được khám thần kinh bàn chân ngay khi chẩn đoán, vì như với mắt, tổn thương có thể đã có trước khi bệnh được phát hiện. Sau đó khám toàn diện ít nhất mỗi năm. Người đã mất cảm giác, từng bị loét, có biến dạng bàn chân hoặc bệnh mạch máu chân thì bác sĩ thường xem chân ở mỗi lần tái khám.

Giả định bà Thu, 66 tuổi, ở Hải Phòng, mắc đái tháo đường tám năm, tái khám đều nhưng chưa ai bảo bà cởi giày. Khi con trai hỏi bác sĩ về khám bàn chân, lần thử bằng sợi monofilament cho thấy bà không cảm nhận được ở hai điểm lòng bàn chân phải. Bà hoàn toàn không đau. Từ hôm đó, bác sĩ hướng dẫn gia đình cách xem chân cho bà mỗi tối và hẹn kiểm tra chân ở mỗi lần tái khám.

Bài học thực tế: nếu bạn hoặc bố mẹ mắc đái tháo đường mà không nhớ lần cuối được cởi giày tất để khám chân là khi nào, hãy chủ động đề nghị ở lần tái khám tới. Đây là yêu cầu chính đáng, chỉ mất vài phút.

Tự xem chân ở nhà mỗi ngày

Với người đã được bác sĩ cho biết có giảm cảm giác, tự xem chân mỗi ngày là việc có ích nhất. Cách làm đơn giản:

  1. Chọn một thời điểm cố định, ví dụ sau khi tắm buổi tối, ngồi chỗ đủ sáng.
  2. Nhìn mu bàn chân, lòng bàn chân, gót và từng kẽ ngón. Không cúi được thì dùng gương đặt dưới sàn hoặc nhờ người nhà xem.
  3. Tìm vết xước, vết phồng, vết đỏ, chỗ chai mới, vết nứt ở gót, móng mọc quặp, chỗ da đổi màu.
  4. Sờ hai bàn chân so sánh nhiệt độ: một bên nóng hơn hẳn, sưng đỏ cần được báo bác sĩ.
  5. Trước khi xỏ giày, đưa tay kiểm tra bên trong giày xem có sỏi, vật lạ, đường may cộm không.
  6. Ghi lại những gì bất thường kèm ngày phát hiện, chụp ảnh nếu được, mang tới buổi khám.

Con cái có bố mẹ lớn tuổi mắt kém, khó cúi nên giúp bố mẹ xem chân vài lần mỗi tuần, nhất là bàn chân và kẽ ngón, nơi người già không tự nhìn thấy được.

Thói quen dễ gây tổn thương ở bàn chân mất cảm giác

Đi chân đất, kể cả trong nhà. Không cảm nhận được vật nhọn, mảnh vỡ hay sàn nóng. Nên mang dép trong nhà có đế kín.

Ngâm chân nước nóng. Người mất cảm giác không biết nước quá nóng, có thể bị bỏng. Nếu rửa chân bằng nước ấm, thử nhiệt độ bằng khuỷu tay hoặc nhờ người khác thử.

Tự cắt chai, khoét khoé móng, dùng miếng dán bóc chai. Dễ gây vết thương rồi nhiễm trùng. Chai dày và móng quặp nên được nhân viên y tế xử lý.

Đi giày mới cả ngày ngay lần đầu, giày chật mũi. Giày cọ xát gây phồng rộp mà không đau. Giày mới nên đi ngắn rồi xem chân; chọn giày đủ rộng ở mũi.

Đặt chân gần lò sưởi, túi chườm, sưởi ấm bằng than. Nguy cơ bỏng không biết. Giữ ấm chân bằng tất thay vì nguồn nhiệt trực tiếp.

Mang tất có nếp gấp, chun quá chặt hoặc tất ẩm cả ngày. Nếp gấp tạo điểm cọ xát, chun chặt cản máu tới bàn chân, tất ẩm làm da kẽ ngón mủn và dễ nhiễm nấm. Nên chọn tất vừa vặn, thay hằng ngày, giữ kẽ ngón khô.

Đau bắp chân khi đi bộ: phần mạch máu hay bị quên

Biến chứng ở chân người đái tháo đường không chỉ có thần kinh. Mạch máu nuôi chân cũng có thể hẹp dần do xơ vữa, gọi là bệnh động mạch chi dưới. Dấu hiệu điển hình là đau, mỏi, chuột rút ở bắp chân khi đi bộ một đoạn, đứng nghỉ vài phút thì hết, đi tiếp lại đau. Nhiều người lớn tuổi coi đó là "mỏi chân do già" và đi chậm lại.

Một số người không có triệu chứng nào, nhất là khi thần kinh đã giảm cảm giác che mất cơn đau. Vì thế bác sĩ bắt mạch bàn chân trong buổi khám, và khi mạch yếu hoặc có triệu chứng thì chỉ định đo chỉ số huyết áp cổ chân – cánh tay, một phép đo không đau bằng băng quấn huyết áp ở tay và cổ chân.

Hút thuốc lá, tăng huyết áp, mỡ máu cao làm nguy cơ hẹp mạch chân tăng lên. Nếu bạn có đái tháo đường kèm hút thuốc, hãy kể rõ với bác sĩ khi khám chân. Đau chân cả khi nằm nghỉ, nhất là về đêm, hoặc đầu ngón chân tái nhợt, lạnh là dấu hiệu cần khám sớm.

Câu nên hỏi ở lần khám bàn chân

Kết quả khám chân thường không in thành phiếu như xét nghiệm máu, nên dễ quên. Hỏi rõ và ghi lại:

  • Cảm giác bảo vệ ở hai bàn chân còn bình thường không, thử bằng những phép nào?
  • Mạch ở bàn chân có bình thường không, có cần đo chỉ số huyết áp cổ chân – cánh tay không?
  • Bàn chân của mình được xếp ở mức nguy cơ nào, bao lâu cần khám chân lại?
  • Chỗ chai, móng quặp hay biến dạng hiện có cần được xử lý ở đâu, có cần giày hay lót giày riêng không?
  • Những dấu hiệu nào ở chân thì phải quay lại ngay, không chờ lịch?

Ghi những câu trả lời này vào cùng sổ theo dõi với kết quả đường huyết. Mức nguy cơ bàn chân là thông tin nên được nhắc lại cho mọi bác sĩ khám sau này, kể cả khi bạn đi khám một bệnh khác hoặc chuẩn bị phẫu thuật.

Khi nào cần gặp bác sĩ ngay

Với người đái tháo đường, những thay đổi sau ở bàn chân cần được khám trong ngày hoặc trong vòng một hai ngày, không chờ lịch tái khám:

  • Bất kỳ vết loét, vết thương hở nào không lành sau vài ngày, kể cả không đau.
  • Vùng da đỏ, sưng, nóng, chảy dịch hoặc có mùi, nhất là kèm sốt: dấu hiệu nhiễm trùng, cần đi cấp cứu.
  • Một bàn chân đột nhiên nóng, sưng đỏ, biến dạng dù không nhớ bị va chạm.
  • Ngón chân hoặc vùng da chuyển màu tím đen, lạnh, đau dữ dội khi nghỉ.
  • Phồng rộp, móng quặp gây sưng đỏ quanh móng.

Vết thương nhỏ ở chân người đái tháo đường có thể xấu đi nhanh, nên đi khám sớm luôn tốt hơn chờ xem. Đừng tự bôi thuốc, đắp lá hay chích nặn tại nhà. Nếu có sốt cao, lơ mơ, mệt lả kèm vết thương chân, hãy đi cấp cứu ngay.

Câu hỏi thường gặp

Người tiểu đường bao lâu nên khám bàn chân?

Theo ADA, khám bàn chân toàn diện ít nhất mỗi năm, bắt đầu ngay khi chẩn đoán đái tháo đường type 2. Người đã mất cảm giác hoặc từng loét thì bác sĩ thường xem chân ở mỗi lần tái khám.

Thử sợi monofilament có đau không?

Không đau. Bác sĩ ấn đầu sợi nhựa mảnh vào vài điểm ở lòng bàn chân khi bạn nhắm mắt, rồi hỏi bạn có cảm thấy không. Cả buổi chỉ mất vài phút.

Tê bì chân có phải chắc chắn do tiểu đường không?

Không. Tê chân có nhiều nguyên nhân như thoát vị đĩa đệm, thiếu vitamin B12, rượu, một số thuốc. Bác sĩ cần khám và làm xét nghiệm để biết nguyên nhân.

Không thấy đau gì ở chân có nghĩa là thần kinh còn tốt không?

Không hẳn. Dạng nguy hiểm của biến chứng là mất cảm giác mà không đau. Chỉ khám bằng các phép thử cảm giác mới phát hiện được, nên vẫn cần khám định kỳ.

Tiền đái tháo đường có gây tê chân không?

Một số người có tiền đái tháo đường có thể có tổn thương thần kinh, nhưng tê chân có nhiều nguyên nhân khác. Nếu có triệu chứng, hãy kể với bác sĩ để được khám và tìm nguyên nhân.

Người nhà có thể giúp gì cho bố mẹ bị tiểu đường?

Giúp xem bàn chân và kẽ ngón vài lần mỗi tuần, kiểm tra trong giày, nhắc bố mẹ đề nghị khám bàn chân ở lần tái khám, và đưa đi khám ngay khi thấy vết thương không lành.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138