AmTham.comÂm Thầm
Tầm soát ung thư

Chụp CT liều thấp tầm soát ung thư phổi: ai nên chụp, ai chưa cần

Ai thuộc nhóm nên chụp CT liều thấp tầm soát ung thư phổi, cách tính số bao-năm, vì sao X quang phổi không đủ và nốt phổi trên phim có đáng lo không.

Older Vietnamese man in a plain shirt standing on a balcony at dawn, looking out over rooftops, a crumpled empty cigarette pack in his hand, cool blue light

Chụp cắt lớp vi tính liều thấp (CT liều thấp) mỗi năm là cách tầm soát ung thư phổi được khuyến cáo, nhưng chỉ cho người có nguy cơ cao: theo Lực lượng đặc nhiệm dự phòng Hoa Kỳ (USPSTF, 2021) là người 50–80 tuổi, đã hút từ 20 bao-năm trở lên và hiện còn hút hoặc bỏ chưa quá 15 năm. Người không thuộc nhóm này chưa có khuyến cáo chụp thường quy.

X quang phổi trong gói khám tổng quát không thay được CT liều thấp, vì các thử nghiệm lớn không cho thấy nó làm giảm tử vong do ung thư phổi. Bài dưới hướng dẫn tính số bao-năm, nói rõ lợi và hại của việc chụp, cách hiểu “nốt phổi” trên kết quả và vì sao bỏ thuốc vẫn là việc lớn nhất.

Vì sao X quang phổi trong gói khám không đủ

Ung thư phổi giai đoạn sớm hầu như không gây triệu chứng; ho, khó thở, ho ra máu thường đến khi khối đã lớn hoặc lan. Nhiều người yên tâm vì năm nào cũng chụp X quang phổi khi khám sức khoẻ và phim “bình thường”.

Vấn đề là X quang thẳng là hình chồng của cả lồng ngực lên một tấm phim. Khối nhỏ vài milimét dễ bị tim, xương sườn, mạch máu che khuất. Các thử nghiệm lớn từ nhiều thập kỷ trước đã cho thấy chụp X quang phổi định kỳ, kể cả ở người hút thuốc, không giảm được tử vong do ung thư phổi.

CT liều thấp chụp từng lát cắt mỏng nên thấy được nốt nhỏ hơn nhiều. Những thử nghiệm lớn ở Hoa Kỳ và châu Âu cho thấy chụp CT liều thấp hằng năm ở người hút thuốc nhiều giúp giảm tử vong do ung thư phổi so với không tầm soát hoặc chụp X quang. Đó là lý do khuyến cáo hiện nay nói về CT liều thấp, không phải X quang. Liều tia của CT liều thấp thấp hơn đáng kể so với CT ngực thông thường, nhưng vẫn cao hơn một phim X quang.

X quang phổi vẫn có giá trị khi có triệu chứng hô hấp hoặc để xem lao, viêm phổi. Chỉ là đừng coi nó là tấm vé yên tâm về ung thư phổi.

Ai nên chụp: cách tính số bao-năm

Bao-năm là số bao thuốc hút mỗi ngày nhân với số năm hút. Một bao tính là 20 điếu. Ví dụ dưới giúp bạn tự tính cho mình hoặc cho bố mẹ:

Thói quen hútSố nămSố bao-nămĐạt mốc 20 bao-năm?
Một bao mỗi ngày20 năm20Có
Nửa bao mỗi ngày (10 điếu)30 năm15Chưa
Hai bao mỗi ngày12 năm24Có
Một bao rưỡi mỗi ngày35 nămKhoảng 52Có

Theo USPSTF (2021): tuổi 50–80, từ 20 bao-năm trở lên, đang hút hoặc bỏ thuốc trong vòng 15 năm, chụp mỗi năm; ngừng khi đã bỏ thuốc đủ 15 năm hoặc khi sức khoẻ không cho phép phẫu thuật hay điều trị nếu phát hiện bệnh. Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (2023) cũng lấy mốc 50–80 tuổi và 20 bao-năm nhưng bỏ điều kiện số năm đã cai. Khuyến cáo có thể cập nhật và bác sĩ sẽ điều chỉnh theo từng người. Chú Tùng, 58 tuổi ở Cần Thơ, hút một bao mỗi ngày từ năm 23 tuổi, tức khoảng 35 bao-năm: chú thuộc nhóm nên được bàn chuyện chụp CT liều thấp, dù chưa ho hay mệt gì.

Ngược lại, có những người đủ số bao-năm nhưng không nên chụp: người mắc nhiều bệnh nặng đến mức không thể phẫu thuật phổi, hoặc không muốn điều trị nếu phát hiện bệnh. Với họ, tìm ra một khối u mà không làm gì được chỉ thêm lo âu và các lần chụp theo dõi. Đây là chỗ con cái hay muốn “cứ chụp cho chắc” cho bố mẹ, trong khi điều bố mẹ cần là một cuộc nói chuyện thẳng thắn với bác sĩ về mục tiêu chăm sóc.

Người không hút thuốc thì sao

Câu hỏi này rất hay gặp ở nước ta: phụ nữ không hút thuốc nhưng nấu bếp than, bếp củi nhiều năm, hít khói thuốc của chồng, hoặc có người thân mắc ung thư phổi. Ung thư phổi ở người không hút thuốc là có thật, và ở châu Á được quan tâm nhiều hơn các nơi khác.

Tuy vậy, hiện chưa có khuyến cáo rộng rãi nào của USPSTF hay Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ cho tầm soát CT ở người không hút thuốc. Một số nghiên cứu ở châu Á đang tìm hiểu lợi ích ở nhóm có người thân mắc bệnh, nhưng chưa đủ để thành khuyến cáo chung. Lý do thận trọng là ở nhóm nguy cơ thấp hơn, cái hại của việc chụp, như nốt lành tính phải theo dõi, thủ thuật không cần thiết, lo âu, có thể lớn hơn cái lợi.

Nếu bạn lo vì tiền sử gia đình hoặc tiếp xúc khói bụi nghề nghiệp lâu năm như amiăng, silic, khói hàn, hãy đem đúng những thông tin đó hỏi bác sĩ hô hấp. Đừng tự đi chụp CT ngực mỗi năm theo gói “tầm soát ung thư toàn diện” mà chưa ai giải thích sẽ làm gì nếu thấy một nốt nhỏ.

Thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng là câu hỏi mới; dữ liệu dài hạn chưa đủ để đưa vào tiêu chí tầm soát. Người từng hút thuốc lá điếu rồi chuyển sang những loại này vẫn tính bao-năm theo thời gian hút thuốc lá điếu trước đó.

Đọc kết quả: nốt phổi rất thường gặp

Nốt phổi là chuyện bình thường hơn bạn nghĩ. Ở người hút thuốc, CT liều thấp rất thường thấy một hoặc vài nốt nhỏ. Phần lớn là sẹo cũ, hạch, vết viêm đã lành, không phải ung thư.

Kết quả thường xếp theo thang Lung-RADS hoặc tương tự. Thang này dựa vào kích thước, hình dạng và mật độ nốt để gợi ý: chụp lại sau một năm như thường, chụp lại sau vài tháng để xem nốt có lớn lên không, hay cần làm thêm xét nghiệm. Đây là hướng dẫn cho bác sĩ, không phải chẩn đoán.

Theo dõi bằng thời gian là cách xử lý phổ biến. Một nốt không đổi kích thước qua nhiều lần chụp thường là lành tính. Vì vậy nhiều kết quả bất thường chỉ cần chụp lại đúng hẹn, không cần sinh thiết ngay.

Phim có thể thấy thứ ngoài phổi. CT ngực đôi khi thấy vôi hoá mạch vành, nhân tuyến giáp, khối ở tuyến thượng thận, khí phế thũng. Những phát hiện này cần được bác sĩ xem xét, nhưng phần lớn không cấp bách.

Câu nên hỏi khi cầm kết quả. Nốt này xếp mức nào, khi nào chụp lại, cần đến chuyên khoa nào, và nếu không thay đổi thì lịch sau là gì.

Lợi và hại: bàn kỹ trước khi chụp

Lợi ích. Phát hiện ung thư phổi khi còn có thể phẫu thuật, nhờ đó giảm tử vong do ung thư phổi ở nhóm nguy cơ cao. Đây là lý do khuyến cáo yêu cầu người được chụp còn đủ sức khoẻ để điều trị nếu tìm ra bệnh.

Dương tính giả. Nhiều người được gọi chụp lại hoặc làm thêm vì một nốt cuối cùng lành tính. Một số ít phải làm thủ thuật xâm lấn như sinh thiết qua thành ngực, có rủi ro tràn khí màng phổi hay chảy máu.

Chẩn đoán quá mức. Một số ung thư rất chậm có thể không bao giờ gây hại trong đời người đó nhưng vẫn được phát hiện và điều trị.

Tia xạ cộng dồn. Mỗi lần chụp liều thấp, nhưng chụp hằng năm trong nhiều năm, cộng thêm các lần chụp kiểm tra, là một rủi ro nhỏ cần tính vào.

Vì vậy cần một cuộc nói chuyện. Các khuyến cáo Hoa Kỳ yêu cầu bác sĩ và người được chụp cùng bàn lợi hại trước lần chụp đầu tiên, và cam kết chụp đều mỗi năm. Chụp một lần rồi bỏ ít giá trị hơn nhiều.

Bỏ thuốc vẫn là việc lớn nhất

Tầm soát không làm phổi bớt hư hại. Có những người thấy phim bình thường liền coi như được phép hút tiếp; đó là cách hiểu sai đáng tiếc nhất. Cai thuốc lá làm giảm nguy cơ ung thư phổi, bệnh tim, đột quỵ và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, ở bất cứ tuổi nào bắt đầu cai.

Lần đi chụp CT là thời điểm tốt để nhờ bác sĩ hỗ trợ cai thuốc. Nhiều bệnh viện có phòng tư vấn cai nghiện thuốc lá; việc dùng thuốc hỗ trợ cai, nếu có, phải do bác sĩ chỉ định. Con cái muốn giúp bố mẹ nên bắt đầu từ chuyện cùng đi khám, không phải từ những lời doạ dẫm; nỗi sợ thường làm người hút thuốc tránh luôn bệnh viện.

Một điểm nữa ít được nói: khi đã bỏ thuốc, tiền sử hút vẫn cần được ghi đúng trong hồ sơ khám. Nhiều người khai “không hút” vì đã cai vài năm, và thế là bác sĩ không biết để bàn chuyện tầm soát. Hãy khai đủ: hút từ năm bao nhiêu tuổi, mỗi ngày bao nhiêu, bỏ từ năm nào, có hút lại lần nào không. Bốn con số ấy quyết định bạn có thuộc nhóm nên chụp hay không.

Khi nào cần gặp bác sĩ, không chờ lịch tầm soát

Những dấu hiệu dưới đây cần khám chẩn đoán với bác sĩ hô hấp, bất kể bạn có hút thuốc hay đã chụp CT gần đây:

  • Ho kéo dài trên ba tuần, hoặc ho thay đổi tính chất ở người vốn ho mạn tính.
  • Ho ra máu, dù ít.
  • Khàn tiếng kéo dài trên ba tuần.
  • Khó thở tăng dần, đau ngực kéo dài, sụt cân không rõ lý do.
  • Viêm phổi tái đi tái lại ở cùng một vị trí.

Ho ra máu nhiều, khó thở đột ngột, đau ngực dữ dội hoặc môi tím là tình huống phải đến cấp cứu ngay. Người có kết quả CT cần theo dõi mà chưa được hẹn ngày chụp lại, hoặc không biết phải đến chuyên khoa nào, cũng nên quay lại hỏi trong vài tuần, đừng để tờ kết quả nằm trong ngăn kéo. Bài viết không thay cho chẩn đoán của bác sĩ.

Câu hỏi thường gặp

Đã bỏ thuốc 20 năm có cần chụp CT tầm soát không?

Theo USPSTF, người đã bỏ thuốc trên 15 năm không còn trong nhóm được khuyến cáo. Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ năm 2023 thì không đặt giới hạn số năm đã bỏ. Bạn nên mang tiền sử hút thuốc cụ thể đến hỏi bác sĩ.

Chụp CT liều thấp có cần tiêm thuốc cản quang không?

Không. CT liều thấp tầm soát không tiêm thuốc cản quang, không cần nhịn ăn, nằm trên bàn chụp và nín thở vài giây. Toàn bộ lần chụp thường chỉ mất vài phút.

Có nên chụp CT phổi mỗi năm dù không hút thuốc?

Hiện chưa có khuyến cáo rộng rãi cho người không hút thuốc. Nếu bạn có người thân mắc ung thư phổi hoặc tiếp xúc bụi độc nghề nghiệp lâu năm, hãy hỏi bác sĩ hô hấp để cân nhắc riêng.

Thấy nốt phổi nhỏ trên phim có phải là ung thư không?

Phần lớn nốt phổi nhỏ là lành tính, như sẹo cũ hay hạch. Bác sĩ dựa vào kích thước, hình dạng và theo dõi qua các lần chụp để quyết định. Đừng tự đọc phim rồi kết luận.

Xét nghiệm máu có tầm soát được ung thư phổi không?

Hiện chưa có xét nghiệm máu nào được khuyến cáo để tầm soát ung thư phổi. Các chỉ dấu như CEA hay CYFRA 21-1 không đủ nhạy và đặc hiệu ở người không triệu chứng.

Bao lâu thì chụp lại?

Với kết quả bình thường, nhóm nguy cơ cao chụp lại mỗi năm. Nếu có nốt cần theo dõi, bác sĩ có thể hẹn sớm hơn, thường vài tháng, để so sánh kích thước.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138