AmTham.comÂm Thầm
Gan nhiễm mỡ và viêm gan B, C

Gan nhiễm mỡ không do rượu: ai có nguy cơ, kể cả người gầy, và khi nào cần kiểm tra

Gan nhiễm mỡ không do rượu gắn với béo bụng, đường huyết, mỡ máu, huyết áp. Vì sao người gầy vẫn có thể mắc, tên gọi mới MASLD và ai nên được kiểm tra.

A slim Vietnamese office worker in his thirties climbing a staircase inside a modern office building at dusk, back to the camera, warm orange light from windows

Gan nhiễm mỡ không do rượu là tình trạng mỡ tích trong gan ở người không uống rượu nhiều, gắn chặt với rối loạn chuyển hoá: béo bụng, đường huyết cao, mỡ máu bất thường, tăng huyết áp. Người gầy vẫn có thể mắc, nhất là khi có mỡ bụng hoặc rối loạn đường huyết, mỡ máu.

Năm 2023, các hội gan mật lớn trên thế giới thống nhất đổi tên bệnh thành MASLD, tạm dịch là bệnh gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hoá, để nhấn mạnh nguyên nhân thật thay vì chỉ nói "không do rượu". Bài này giải thích ai có nguy cơ, vì sao người gầy không được miễn, những nguyên nhân khác cần loại trừ và khi nào nên đi kiểm tra.

Tên mới MASLD nói lên điều gì

Trong nhiều năm, bệnh được gọi là gan nhiễm mỡ không do rượu, tên tiếng Anh viết tắt là NAFLD. Cái tên này định nghĩa bệnh bằng thứ người bệnh không làm, tức không uống rượu nhiều, mà không nói nguyên nhân chính là gì. Nó cũng khiến nhiều người coi nhẹ: đã "không do rượu" thì chắc không sao.

Tên gọi MASLD được đề xuất năm 2023 với định nghĩa rõ hơn: có mỡ trong gan cộng với ít nhất một yếu tố nguy cơ tim mạch – chuyển hoá, như thừa cân hoặc vòng bụng lớn, đường huyết cao hoặc đái tháo đường type 2, huyết áp cao, triglycerid cao, HDL thấp. Người vừa có rối loạn chuyển hoá vừa uống rượu ở mức vừa phải được xếp vào một nhóm riêng, gọi là MetALD.

Với người đọc phiếu khám, điểm đáng giữ lại là: gan nhiễm mỡ thường là một mảnh của bức tranh chuyển hoá lớn hơn. Khi thấy chữ "gan nhiễm mỡ", câu hỏi tiếp theo nên là đường huyết, mỡ máu, huyết áp, vòng bụng của mình thế nào, chứ không chỉ là gan bị gì. Trên phiếu khám ở Việt Nam, bạn vẫn có thể gặp cả tên cũ lẫn tên mới.

Những yếu tố làm tăng nguy cơ

Bảng sau liệt kê các yếu tố nguy cơ thường được nhắc trong định nghĩa MASLD và trong hướng dẫn của các hội gan mật. Các mốc vòng bụng, chỉ số khối cơ thể cho người châu Á lấy theo Tổ chức Y tế Thế giới và Liên đoàn Đái tháo đường Quốc tế (IDF); bác sĩ có thể dùng mốc khác tuỳ hướng dẫn.

Yếu tốCách biết trên phiếu khámGhi chú
Thừa cân, béo phìChỉ số khối cơ thể (BMI)Với người châu Á, WHO gợi ý mốc thừa cân thấp hơn, từ khoảng 23
Béo bụngVòng bụngIDF dùng mốc từ 90 cm ở nam, 80 cm ở nữ cho người châu Á
Tiền đái tháo đường, đái tháo đường type 2Đường huyết lúc đói, HbA1cNhóm có nguy cơ xơ hoá cao hơn
Mỡ máu bất thườngTriglycerid cao, HDL thấpThường đi cùng mỡ bụng
Tăng huyết ápSố đo huyết ápCũng là một phần của hội chứng chuyển hoá
Ngưng thở khi ngủ, buồng trứng đa nangHỏi bệnh, khám chuyên khoaHay đi kèm rối loạn chuyển hoá

Tiền sử gia đình có người đái tháo đường type 2 hay gan nhiễm mỡ cũng là một yếu tố nguy cơ, nhưng chỉ là một trong nhiều yếu tố. Có nhiều yếu tố cùng lúc thì nguy cơ có xơ hoá gan cao hơn, và đó là nhóm bác sĩ thường muốn đánh giá kỹ.

Người gầy vẫn có thể bị gan nhiễm mỡ

Một hiểu lầm phổ biến là chỉ người béo mới bị gan nhiễm mỡ. Thực tế, người châu Á có xu hướng tích mỡ ở bụng và trong các cơ quan ở mức cân nặng thấp hơn người châu Âu. Một người có BMI bình thường nhưng vòng bụng to, ít cơ, ít vận động vẫn có thể có gan nhiễm mỡ và rối loạn chuyển hoá đi kèm.

Giả định anh Khoa 34 tuổi ở TP Hồ Chí Minh, cao, gầy, làm lập trình, ngồi gần như cả ngày. Khám công ty phát hiện gan nhiễm mỡ, triglycerid cao, đường huyết lúc đói nhỉnh hơn khoảng tham chiếu. Anh ngạc nhiên vì "có béo đâu". Khi đo vòng bụng, con số gần chạm mốc béo bụng dù cân nặng bình thường.

Với người gầy có gan nhiễm mỡ, bác sĩ thường tìm nguyên nhân kỹ hơn, vì thiếu yếu tố thừa cân để giải thích. Rượu bia, thuốc, viêm gan virus, bệnh tuyến giáp, sụt cân nhanh và các nguyên nhân di truyền hiếm gặp đều được cân nhắc. Ở người gầy, bệnh không nhất thiết nhẹ hơn; cách đánh giá mức xơ hoá vẫn giống như ở người thừa cân. Vì vậy với người gầy, vòng bụng là con số đáng ghi lại hơn cân nặng.

Những nguyên nhân khác cần được loại trừ

Rượu bia. Bác sĩ cần biết lượng uống thật, kể cả bia trong các bữa tiệc công việc. Lượng rượu ở mức vừa cộng với rối loạn chuyển hoá cũng làm gan tổn thương nhanh hơn. Trả lời trung thực giúp bác sĩ xếp đúng nhóm.

Thuốc. Một số thuốc dùng lâu ngày có thể gây tích mỡ ở gan, ví dụ corticoid và một số thuốc điều trị bệnh mạn tính khác. Mang theo danh sách thuốc, không tự ngừng thuốc đang được kê.

Viêm gan virus. Viêm gan C có thể gây gan nhiễm mỡ; viêm gan B có thể tồn tại song song với gan nhiễm mỡ. Xét nghiệm HBsAg và anti-HCV là việc thường được làm khi mới phát hiện.

Sụt cân nhanh, nhịn ăn kéo dài. Nghe có vẻ ngược đời, nhưng giảm cân quá nhanh hoặc suy dinh dưỡng cũng có thể làm gan tích mỡ. Nếu bạn vừa giảm nhiều cân trong thời gian ngắn, hãy kể với bác sĩ khi đọc kết quả siêu âm.

Bệnh nội tiết và di truyền. Suy giáp, một số bệnh di truyền về chuyển hoá mỡ ít gặp nhưng được bác sĩ nghĩ tới khi các nguyên nhân thường gặp không giải thích được.

Ai nên kiểm tra và kiểm tra theo trình tự nào

Nhiều hướng dẫn, trong đó có Hiệp hội Nghiên cứu Bệnh gan Hoa Kỳ (AASLD), khuyên người có đái tháo đường type 2, béo bụng hoặc nhiều yếu tố chuyển hoá nên được đánh giá gan nhiễm mỡ và nguy cơ xơ hoá, kể cả khi men gan bình thường. Trình tự thường gặp:

  1. Đo các chỉ số cơ bản: cân nặng, vòng bụng, huyết áp, đường huyết lúc đói hoặc HbA1c, mỡ máu.
  2. Xét nghiệm men gan, công thức máu; siêu âm bụng nếu bác sĩ thấy cần.
  3. Xét nghiệm HBsAg và anti-HCV nếu chưa từng làm.
  4. Tính chỉ số xơ hoá từ xét nghiệm máu sẵn có (như FIB-4).
  5. Nếu chỉ số xơ hoá không thấp, đo độ cứng gan hoặc chuyển khám chuyên khoa.
  6. Thống nhất với bác sĩ lịch đánh giá lại.

Người trẻ, không có yếu tố chuyển hoá, chỉ tình cờ thấy gan nhiễm mỡ nhẹ trên siêu âm thường không cần chuỗi xét nghiệm dài; một lần khám để bác sĩ đánh giá tổng thể là đủ. Không cần đi siêu âm gan mỗi vài tháng, cũng không cần mua gói "kiểm tra gan chuyên sâu" khi chưa có chỉ định.

Những hiểu lầm hay gặp về gan nhiễm mỡ

Gan nhiễm mỡ phổ biến tới mức nhiều người coi là chuyện thường, hoặc ngược lại lo quá mức. Một số hiểu lầm dưới đây làm người ta khám sai hướng:

  • "Gan nhiễm mỡ thì phải uống thuốc bổ gan." Không có thuốc bổ gan nào được các hội gan mật khuyến cáo dùng tự do cho gan nhiễm mỡ; một số sản phẩm thảo dược còn gây hại gan. Mọi thuốc nên do bác sĩ chỉ định.
  • "Men gan bình thường là gan ổn." Nhiều người gan nhiễm mỡ, kể cả đã có xơ hoá, vẫn có men gan trong khoảng tham chiếu.
  • "Siêu âm độ 1 thì không cần quan tâm." Lượng mỡ không cho biết mức xơ hoá; người có nhiều yếu tố chuyển hoá vẫn nên được đánh giá.
  • "Gầy thì không bị." Như đã nói ở trên, mỡ bụng và rối loạn chuyển hoá có thể có ở người cân nặng bình thường.
  • "Gan nhiễm mỡ chỉ là chuyện của gan." Thực tế đây thường là tín hiệu để xem lại đường huyết, mỡ máu, huyết áp, những thứ cũng âm thầm.
  • "Cứ siêu âm thật nhiều lần là theo dõi tốt." Siêu âm lặp lại dày không thêm thông tin về xơ hoá; lịch đánh giá do bác sĩ hẹn mới có ý nghĩa.

Cách tự kiểm đơn giản trước buổi khám: viết ra cân nặng, vòng bụng đo ngang rốn buổi sáng, kết quả đường huyết, mỡ máu, huyết áp gần nhất và lượng rượu bia thường uống mỗi tuần. Năm con số này giúp bác sĩ nhìn ra bức tranh chuyển hoá nhanh hơn nhiều so với chỉ một phiếu siêu âm.

Khi nào cần gặp bác sĩ, khi nào cần đi cấp cứu

Nên đặt lịch khám khi phiếu khám ghi gan nhiễm mỡ và bạn có thêm một trong các yếu tố: đái tháo đường type 2 hoặc đường huyết cao, béo bụng, mỡ máu cao, tăng huyết áp, men gan tăng kéo dài, hoặc gia đình có người xơ gan. Cũng nên khám khi bạn gầy mà vẫn có gan nhiễm mỡ, để bác sĩ tìm nguyên nhân. Câu nên hỏi: mình đã được đánh giá xơ hoá chưa; các chỉ số đường huyết, mỡ máu, huyết áp có cần theo dõi riêng không; bao lâu kiểm tra lại.

Gan nhiễm mỡ không gây cấp cứu ở giai đoạn sớm. Cần đi cấp cứu khi có nôn ra máu, đi ngoài phân đen, vàng da tăng nhanh, bụng to nhanh, lú lẫn; hoặc khi có đau ngực, khó thở, yếu liệt nửa người, nói khó đột ngột. Nhóm dấu hiệu thứ hai liên quan tới tim mạch và đột quỵ, vì người có rối loạn chuyển hoá cũng có nguy cơ tim mạch cao hơn.

Tên gọi, định nghĩa và các mốc nêu trong bài theo đồng thuận quốc tế năm 2023 và khuyến cáo của WHO, IDF, AASLD; chúng có thể được cập nhật. Mỗi phòng xét nghiệm có khoảng tham chiếu riêng, và bác sĩ sẽ đánh giá dựa trên toàn bộ tình trạng của bạn.

Câu hỏi thường gặp

Không uống rượu sao vẫn bị gan nhiễm mỡ?

Phần lớn gan nhiễm mỡ ở người không uống rượu liên quan tới rối loạn chuyển hoá như béo bụng, đường huyết cao, mỡ máu bất thường, tăng huyết áp. Một số thuốc và viêm gan virus cũng có thể gây ra. Bác sĩ sẽ tìm xem yếu tố nào phù hợp với trường hợp của bạn.

MASLD và NAFLD có phải là hai bệnh khác nhau không?

Không hẳn. MASLD là tên mới được đề xuất năm 2023, thay cho NAFLD, với định nghĩa nhấn mạnh yếu tố chuyển hoá. Phần lớn người được gọi là NAFLD trước đây cũng thuộc MASLD. Trên phiếu khám bạn có thể gặp cả hai cách gọi.

Người gầy bị gan nhiễm mỡ có nguy hiểm hơn người béo không?

Không thể nói chung là nguy hiểm hơn hay ít hơn. Điều quan trọng là mức xơ hoá và các rối loạn chuyển hoá đi kèm. Người gầy cần được tìm nguyên nhân kỹ hơn, và được đánh giá xơ hoá theo cùng cách như người thừa cân.

Gan nhiễm mỡ có liên quan tới bệnh tim mạch không?

Có liên quan, vì gan nhiễm mỡ do chuyển hoá thường đi cùng các yếu tố nguy cơ tim mạch như đái tháo đường, mỡ máu, huyết áp. Vì vậy khi phát hiện gan nhiễm mỡ, bác sĩ thường xem cả nguy cơ tim mạch chứ không chỉ riêng gan.

Đã có gan nhiễm mỡ thì có cần xét nghiệm đường huyết không?

Nên có. Gan nhiễm mỡ và rối loạn đường huyết hay đi cùng nhau, và tiền đái tháo đường thường không có triệu chứng. Xét nghiệm đường huyết lúc đói hoặc HbA1c giúp phát hiện sớm. Bác sĩ sẽ cho biết bao lâu nên kiểm tra lại.

Trẻ vị thành niên có bị gan nhiễm mỡ không?

Có thể, nhất là ở trẻ thừa cân, béo bụng. Tuy nhiên đánh giá ở trẻ em có những tiêu chí riêng và cần bác sĩ nhi khoa. Cha mẹ nên mang kết quả khám của con tới bác sĩ thay vì tự đối chiếu với các mốc dành cho người lớn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138