Khi một người trong nhà mang viêm gan B, những người sống cùng, nhất là vợ hoặc chồng, nên xét nghiệm viêm gan B (HBsAg, anti-HBs, anti-HBc) và tiêm vắc xin nếu chưa có miễn dịch. Viêm gan B lây qua máu, quan hệ tình dục và từ mẹ sang con khi sinh; không lây qua ăn chung, dùng chung bát đũa, ôm hay trò chuyện.
Phần lớn nỗi lo trong gia đình đến từ chỗ không rõ đường lây, dẫn tới hoặc chủ quan ở chỗ cần cẩn thận, hoặc cách ly ở chỗ không cần. Bài này đi qua từng người trong nhà: vợ chồng, con nhỏ, bố mẹ, anh chị em, những việc cần làm và những việc có thể bỏ qua.
Lây và không lây: bảng phân biệt cho cả nhà
Bảng dưới tổng hợp theo thông tin của Tổ chức Y tế Thế giới và CDC về đường lây viêm gan B. Đặt nó ở chỗ cả nhà cùng đọc được giúp tránh nhiều tranh cãi.
| Tình huống | Có lây không | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ăn chung mâm, dùng chung bát đũa, cốc | Không | Không cần tách riêng đồ ăn |
| Ôm, bắt tay, ngủ chung phòng | Không | Sinh hoạt bình thường |
| Ho, hắt hơi, nói chuyện | Không | Viêm gan B không lây qua đường hô hấp |
| Dùng chung dao cạo, bàn chải đánh răng, bấm móng tay | Có thể | Mỗi người dùng đồ riêng |
| Tiếp xúc với máu từ vết thương | Có thể | Đeo găng khi băng bó, lau máu |
| Quan hệ tình dục không dùng bao cao su | Có | Bạn đời chưa có miễn dịch cần tiêm phòng |
| Mẹ mang virus sinh con | Có, nếu không dự phòng | Em bé được tiêm vắc xin sớm sau sinh, có thể kèm huyết thanh |
Nước bọt có thể chứa virus ở mức thấp, nhưng lây qua sinh hoạt thông thường như ăn chung là điều các tổ chức y tế không ghi nhận như một đường lây đáng kể. Điều quan trọng hơn nhiều là những vật dụng có thể dính máu, vì máu mới là đường lây chính.
Vợ hoặc chồng: việc cần làm trong tháng đầu
Bạn đời là người có nguy cơ cao nhất trong nhà, vì có thể lây qua quan hệ tình dục. Việc đầu tiên là người còn lại làm bộ ba xét nghiệm HBsAg, anti-HBs, anti-HBc. Kết quả sẽ rơi vào một trong ba trường hợp: đã có miễn dịch (từ tiêm phòng hoặc từng nhiễm và khỏi), chưa có miễn dịch, hoặc cũng đang mang virus.
Nếu chưa có miễn dịch, bác sĩ sẽ tư vấn tiêm vắc xin viêm gan B theo lịch cho người lớn. Theo CDC, bạn tình của người mang viêm gan B nên được kiểm tra kháng thể sau khi tiêm đủ mũi để chắc chắn đã có bảo vệ. Trong thời gian chưa có miễn dịch, dùng bao cao su giúp giảm nguy cơ lây.
Kết quả xét nghiệm của bạn đời nên được lưu cùng hồ sơ của người mang virus, để khi đi khám bác sĩ thấy được cả hai. Nếu người còn lại đã có miễn dịch từ trước, gia đình có thể yên tâm, không cần xét nghiệm lại hằng năm.
Nếu cả hai cùng mang virus, mỗi người cần được theo dõi riêng, vì giai đoạn bệnh của hai người có thể khác nhau. Điều này không có gì lạ: nhiều cặp vợ chồng cùng mang virus vì cả hai đều nhiễm từ nhỏ, trước khi biết nhau. Không nên tìm "ai lây cho ai", việc đó vừa không làm được bằng xét nghiệm thông thường, vừa làm căng thẳng không cần thiết.
Con cái: tuỳ con sinh trước hay sau khi biết
Con sinh ra khi mẹ đã biết mình mang virus. Em bé thường được tiêm vắc xin viêm gan B trong 24 giờ đầu sau sinh theo chương trình tiêm chủng mở rộng, có thể kèm huyết thanh kháng viêm gan B theo chỉ định của bác sĩ, rồi tiêm đủ các mũi tiếp theo. Sau khi tiêm đủ, bác sĩ nhi thường hẹn xét nghiệm để kiểm tra bé có bị nhiễm không và đã có kháng thể chưa.
Con lớn, sinh ra trước khi gia đình biết. Nên xét nghiệm cho con, kể cả khi con đã tiêm vắc xin, vì có thể đã nhiễm từ lúc sinh trước khi được dự phòng. Nếu con âm tính và có kháng thể, gia đình yên tâm; nếu chưa có kháng thể, hỏi bác sĩ về tiêm bổ sung.
Bố mang virus, mẹ không. Nguy cơ lây cho con thấp hơn nhiều so với khi mẹ mang virus, nhưng con vẫn nên tiêm đủ vắc xin theo lịch. Có cần xét nghiệm cho con hay không, bác sĩ sẽ tư vấn.
Mẹ mang virus có cho con bú được không. Theo Tổ chức Y tế Thế giới và CDC, mẹ mang viêm gan B vẫn có thể cho con bú khi em bé đã được tiêm phòng đúng lịch. Khi núm vú bị nứt, chảy máu, mẹ nên hỏi nhân viên y tế cách xử lý.
Bố mẹ, anh chị em: đi tìm "nguồn" không phải để trách
Ở những nơi viêm gan B phổ biến, nhiều người nhiễm từ khi sinh hoặc trong những năm đầu đời, thường từ mẹ. Vì vậy khi một người được phát hiện mang virus, mẹ và anh chị em ruột của người đó cũng nên xét nghiệm. Mục đích không phải là tìm ai có lỗi, mà là để những người khác cũng mang virus được theo dõi trước khi gan bị tổn thương.
Giả định anh Phong 40 tuổi ở Lâm Đồng phát hiện mang viêm gan B khi khám sức khoẻ. Anh rủ mẹ và hai em gái đi xét nghiệm. Kết quả: mẹ anh mang virus, đã 68 tuổi nhưng chưa bao giờ khám gan; một em gái cũng mang virus, đang chuẩn bị có con; em gái còn lại âm tính, chưa có miễn dịch. Từ một lần khám của anh Phong, ba người trong nhà có kế hoạch: mẹ được đánh giá gan và lên lịch theo dõi, em gái được bác sĩ sản khoa lên kế hoạch bảo vệ em bé, em út được tiêm phòng.
Cách nói chuyện với gia đình cũng quan trọng. Thay vì "nhà mình có người bị viêm gan B", nên nói "bác sĩ khuyên người thân nên xét nghiệm một lần cho yên tâm". Với bố mẹ lớn tuổi, đi cùng tới buổi khám thường hiệu quả hơn nhắc nhiều lần qua điện thoại.
Những điều không cần làm trong nhà
Nỗi lo lây bệnh dễ dẫn tới những thay đổi không cần thiết, có khi làm người mang virus thấy bị xa lánh:
- Không cần tách riêng bát đũa, cốc chén, khăn ăn.
- Không cần giặt quần áo riêng hay dùng chất tẩy đặc biệt cho đồ của người mang virus.
- Không cần ngủ riêng, tránh ôm, tránh hôn con.
- Không cần giấu người mang virus khỏi chuyện nấu ăn cho cả nhà; chỉ cần băng kín vết thương ở tay như mọi người.
- Không cần xét nghiệm lại cho người đã có miễn dịch mỗi năm.
- Không cần dùng sản phẩm "tăng miễn dịch" hay thuốc nam để phòng lây; vắc xin mới là cách phòng có bằng chứng.
Những việc nên làm thì ngắn gọn: mỗi người dùng dao cạo, bàn chải đánh răng, bấm móng tay riêng; lau vết máu bằng găng tay và chất tẩy rửa gia dụng; người chưa có miễn dịch đi tiêm phòng. Phần còn lại của cuộc sống gia đình giữ nguyên như cũ.
Người mang virus cũng cần được nghe điều này từ chính người thân. Cảm giác bị xa lánh trong nhà khiến không ít người giấu bệnh, ngại đi tái khám, ngại nhắc người yêu xét nghiệm. Một gia đình hiểu đúng đường lây là chỗ dựa tốt nhất để người mang virus theo dõi bệnh đều đặn suốt nhiều năm.
Chuẩn bị một buổi xét nghiệm chung cho cả nhà
Gom mọi người đi một lần thường dễ hơn nhắc từng người. Các bước dưới đây giúp buổi đó gọn và không bỏ sót:
- Lập danh sách những người cần xét nghiệm: vợ hoặc chồng, con, mẹ, anh chị em ruột của người mang virus.
- Tìm sổ tiêm chủng của các con và hỏi bố mẹ về việc tiêm vắc xin viêm gan B trước đây.
- Gom phiếu xét nghiệm viêm gan cũ của từng người, nếu có, để không làm trùng.
- Hỏi trước nơi khám có làm bộ ba HBsAg, anti-HBs, anti-HBc bằng máu tĩnh mạch không, và trẻ nhỏ có cần chuẩn bị gì không.
- Khi có kết quả, xếp từng người vào một trong ba nhóm: đã có miễn dịch, chưa có miễn dịch cần tiêm, đang mang virus cần khám chuyên khoa.
- Ghi lịch tiêm phòng và lịch xét nghiệm kháng thể sau tiêm cho người cần, đặt nhắc trên điện thoại.
Chỗ hay sai là dừng lại ở bước xét nghiệm: biết em út chưa có miễn dịch nhưng không ai đưa đi tiêm, hoặc tiêm mũi đầu rồi quên các mũi sau. Một người trong nhà nhận trách nhiệm theo dõi lịch này sẽ giúp cả nhà đi hết quy trình. Xét nghiệm chỉ có ích khi dẫn tới việc làm tiếp theo.
Khi nào cần gặp bác sĩ, khi nào cần đi cấp cứu
Người trong nhà nên gặp bác sĩ trong vài tuần để xét nghiệm và tư vấn tiêm phòng ngay khi biết có người mang viêm gan B. Gặp bác sĩ sớm trong một hai ngày nếu có phơi nhiễm máu rõ ràng, ví dụ bị kim tiêm của người mang virus đâm phải hoặc máu bắn vào mắt, miệng ở người chưa có miễn dịch; dự phòng sau phơi nhiễm hiệu quả nhất khi làm sớm. Phụ nữ mang thai mà có chồng hoặc bạn đời mang virus cũng nên báo bác sĩ sản khoa.
Với người mang virus trong nhà, cần đưa đi cấp cứu khi có vàng da vàng mắt tăng nhanh, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, lơ mơ hoặc lú lẫn, bụng to nhanh. Người nhà thường là người nhận ra những thay đổi này sớm hơn chính người bệnh.
Các khuyến cáo về tiêm phòng, kiểm tra kháng thể sau tiêm và dự phòng cho em bé có thể cập nhật theo thời gian; cách báo kết quả ở mỗi phòng xét nghiệm cũng khác nhau. Bác sĩ sẽ hướng dẫn cụ thể cho từng thành viên trong gia đình bạn.
Câu hỏi thường gặp
Chồng bị viêm gan B thì vợ có cần tiêm phòng không?
Vợ nên xét nghiệm bộ ba viêm gan B trước. Nếu chưa có miễn dịch, bác sĩ sẽ tư vấn tiêm vắc xin và thường kiểm tra kháng thể sau khi tiêm đủ mũi để chắc chắn đã được bảo vệ. Trong thời gian chưa có miễn dịch, dùng bao cao su giúp giảm nguy cơ lây.
Ăn chung với người viêm gan B có bị lây không?
Theo Tổ chức Y tế Thế giới, viêm gan B không lây qua ăn uống chung, dùng chung bát đũa, ôm hay ho hắt hơi. Đường lây chính là máu, quan hệ tình dục và từ mẹ sang con. Gia đình không cần tách riêng đồ ăn uống.
Con đã tiêm vắc xin viêm gan B đủ mũi có cần xét nghiệm nữa không?
Nếu mẹ mang virus, con nên được xét nghiệm sau khi tiêm đủ mũi theo hẹn của bác sĩ nhi, để biết con không bị nhiễm và đã có kháng thể. Nếu bố mẹ không mang virus, thường không cần xét nghiệm thường quy cho con.
Mẹ mang viêm gan B có sinh thường được không?
Việc chọn cách sinh do bác sĩ sản khoa quyết định dựa trên nhiều yếu tố sản khoa. Điều quan trọng nhất để bảo vệ em bé là tiêm vắc xin sớm sau sinh, kèm huyết thanh theo chỉ định, và theo dõi người mẹ trong thai kỳ theo kế hoạch của bác sĩ.
Người mang viêm gan B có nên nói với người yêu không?
Nên nói trước khi có quan hệ tình dục hoặc trước khi cưới, để người kia xét nghiệm và tiêm phòng nếu cần. Viêm gan B có vắc xin hiệu quả nên đây là chuyện có cách giải quyết rõ ràng, không phải lý do để chia tay hay giấu giếm.
Ông bà mang viêm gan B có được bế, chăm cháu không?
Được. Bế, ôm, cho ăn, tắm cho cháu không phải đường lây viêm gan B. Cháu cần được tiêm vắc xin đủ mũi theo lịch. Ông bà chỉ nên tránh dùng chung bàn chải, dao cạo và băng kín vết thương hở như mọi người khác.