Tầm soát ung thư cổ tử cung là lấy một ít tế bào ở cổ tử cung để tìm virus HPV nguy cơ cao hoặc tế bào đã biến đổi, từ khi chưa thành ung thư. Các khuyến cáo lớn đều cho phụ nữ có đời sống tình dục bắt đầu ở khoảng 21–30 tuổi tuỳ nguồn, làm lại mỗi 3 năm với xét nghiệm tế bào (Pap) hoặc mỗi 5 năm với xét nghiệm HPV.
Đây là một trong số ít ung thư mà tầm soát không chỉ phát hiện sớm mà còn ngăn được bệnh: tổn thương tiền ung thư thường mất nhiều năm mới tiến triển, đủ thời gian để tìm thấy và xử lý. Phần dưới giải thích hai loại xét nghiệm, lịch làm theo từng khuyến cáo có tên, cách đọc những chữ viết tắt trên phiếu và những tình huống hay bị hiểu sai.
Vì sao ung thư cổ tử cung tầm soát được
Gần như mọi ca ung thư cổ tử cung bắt nguồn từ việc nhiễm kéo dài một số típ virus HPV nguy cơ cao. HPV lây qua tiếp xúc tình dục và rất phổ biến; phần lớn người nhiễm tự đào thải virus trong vòng một đến hai năm mà không hề biết. Chỉ khi virus tồn tại dai dẳng, tế bào ở vùng chuyển tiếp của cổ tử cung mới dần biến đổi qua các mức từ nhẹ đến nặng, rồi mới có thể thành ung thư. Quá trình đó thường tính bằng năm, nhiều khi hơn mười năm.
Suốt giai đoạn này người phụ nữ thường không thấy gì: không đau, không ra máu, kinh nguyệt vẫn đều. Triệu chứng như ra máu sau quan hệ hay khí hư lẫn máu thường chỉ xuất hiện khi tổn thương đã khá rõ. Vì vậy chờ có dấu hiệu mới đi khám là bỏ lỡ đúng khoảng thời gian quý nhất.
Tầm soát nhắm vào chính khoảng thời gian dài ấy. Một tổn thương tiền ung thư được tìm thấy có thể xử lý bằng thủ thuật nhỏ ở cổ tử cung theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa, và bệnh không còn cơ hội đi tiếp. Ung thư cổ tử cung giai đoạn sớm điều trị được với kết quả tốt; giai đoạn muộn thì việc điều trị nặng nề hơn nhiều. Khác biệt giữa hai đầu ấy thường chỉ là việc có đi tầm soát đều đặn hay không. Đây là lý do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đặt mục tiêu loại trừ ung thư cổ tử cung như một vấn đề y tế công cộng, dựa trên ba trụ: tiêm vắc xin HPV, tầm soát và điều trị tổn thương sớm.
Pap, HPV và xét nghiệm kết hợp khác nhau ra sao
Cả ba cách đều lấy mẫu giống nhau: bác sĩ hoặc nữ hộ sinh đặt mỏ vịt rồi dùng bàn chải nhỏ quét nhẹ ở cổ tử cung, mất vài phút. Khác nhau ở chỗ phòng xét nghiệm tìm cái gì trong mẫu.
| Xét nghiệm | Tìm gì | Điểm mạnh | Điểm cần biết |
|---|---|---|---|
| Tế bào học (Pap, ThinPrep, phết tế bào nhúng dịch) | Tế bào cổ tử cung đã biến đổi hình dạng | Lâu đời, có ở hầu hết cơ sở | Dễ bỏ sót hơn xét nghiệm HPV nên phải làm dày hơn |
| HPV nguy cơ cao (HPV DNA) | Vật liệu di truyền của các típ HPV gây ung thư | Nhạy hơn, kết quả âm tính cho yên tâm lâu hơn | Dương tính rất thường gặp ở người trẻ và phần lớn tự hết |
| Xét nghiệm kết hợp (co-test) | Cả HPV lẫn tế bào trong cùng một mẫu | Ít bỏ sót nhất | Nhiều kết quả cần theo dõi thêm hơn, chi phí cao hơn |
| Tự lấy mẫu HPV | HPV, mẫu do người phụ nữ tự lấy ở âm đạo theo hướng dẫn | Dễ tiếp cận, đỡ ngại | Chỉ dùng khi cơ sở có quy trình được thẩm định; dương tính vẫn phải đi khám |
Nếu bạn được đề nghị “xét nghiệm tầm soát cổ tử cung”, câu đầu tiên nên hỏi là: đây là xét nghiệm tế bào, HPV hay cả hai, và có định típ HPV 16, 18 không. Câu trả lời quyết định bao lâu nữa bạn mới cần làm lại.
Bắt đầu từ tuổi nào và bao lâu một lần
Các tổ chức khác nhau đưa ra mốc hơi khác nhau, vì dựa trên bằng chứng ở thời điểm ban hành và điều kiện từng nước. Bảng tóm tắt những khuyến cáo được dùng rộng rãi, áp cho người có nguy cơ trung bình:
| Nguồn | Tuổi bắt đầu | Cách làm và tần suất | Khi nào dừng |
|---|---|---|---|
| Lực lượng đặc nhiệm dự phòng Hoa Kỳ (USPSTF, 2018) | 21 tuổi | 21–29: tế bào học mỗi 3 năm. 30–65: tế bào mỗi 3 năm, hoặc HPV mỗi 5 năm, hoặc kết hợp mỗi 5 năm | Sau 65 tuổi nếu các lần trước đầy đủ và bình thường |
| Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS, 2020) | 25 tuổi | Ưu tiên HPV mỗi 5 năm; chưa có thì kết hợp mỗi 5 năm hoặc tế bào mỗi 3 năm | Sau 65 tuổi nếu kết quả 10 năm gần nhất bình thường |
| Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 2021) | 30 tuổi | Ưu tiên HPV DNA, nhắc lại mỗi 5–10 năm | Khoảng 50 tuổi sau hai lần âm tính liên tiếp |
| WHO cho phụ nữ sống chung với HIV | 25 tuổi | HPV DNA mỗi 3–5 năm | Theo bác sĩ điều trị |
Khuyến cáo có thể được cập nhật, và bác sĩ sẽ điều chỉnh theo từng người: người từng có tổn thương tiền ung thư, suy giảm miễn dịch hay dùng thuốc ức chế miễn dịch thường phải làm dày hơn lịch trên. Điều đáng nhớ là không khuyến cáo nào bảo làm Pap mỗi năm cho người có kết quả bình thường. Làm dày hơn cần thiết không tìm thêm được bao nhiêu, chỉ thêm những lần phải theo dõi các thay đổi tự hết.
Chuẩn bị trước khi lấy mẫu
Chuẩn bị đúng giúp mẫu đủ tế bào và tránh phải làm lại. Những điều dưới là hướng dẫn chung; cơ sở nơi bạn khám có thể dặn thêm.
- Hẹn vào ngày không hành kinh, lý tưởng là giữa hai kỳ kinh. Máu kinh nhiều làm mẫu khó đọc.
- Trong khoảng hai ngày trước khi lấy mẫu, tránh thụt rửa âm đạo, đặt thuốc hoặc kem âm đạo và quan hệ tình dục, vì đều có thể làm trôi hoặc che tế bào.
- Báo cho người lấy mẫu nếu bạn đang mang thai, vừa sinh, đang điều trị viêm âm đạo, đã cắt tử cung hoặc từng có kết quả bất thường.
- Mang theo kết quả các lần trước nếu có. Người đọc kết quả cần biết lịch sử để quyết định bước tiếp theo.
- Hỏi rõ xét nghiệm nào được làm, bao lâu có kết quả và ai sẽ giải thích kết quả cho bạn.
Lấy mẫu có thể hơi khó chịu nhưng thường không đau và chỉ mất vài phút. Ra một chút máu nhẹ sau đó có thể gặp; ra máu nhiều hoặc kéo dài thì nên báo lại cơ sở đã khám.
Đọc phiếu kết quả: những chữ viết tắt hay gặp
NILM, hoặc “âm tính với tổn thương nội biểu mô hay ác tính”. Không thấy tế bào bất thường trong mẫu. Bạn quay lại theo lịch thường quy mà bác sĩ đưa ra.
ASC-US. Có tế bào biến đổi nhẹ nhưng chưa rõ ý nghĩa. Đây là kết quả bất thường thường gặp nhất và nhiều khi do viêm hoặc thay đổi nội tiết. Bước tiếp thường là làm HPV hoặc xét nghiệm lại sau một thời gian, theo chỉ định.
LSIL. Tổn thương mức độ thấp, thường liên quan HPV và hay tự lui, nhất là ở người trẻ. Bác sĩ có thể đề nghị theo dõi hoặc soi cổ tử cung.
HSIL, ASC-H hoặc AGC. Thay đổi cần được kiểm tra kỹ hơn, thường bằng soi cổ tử cung và có thể sinh thiết. Đây chưa phải chẩn đoán ung thư nhưng không nên trì hoãn.
HPV nguy cơ cao dương tính, có hoặc không ghi típ 16, 18. Có virus, chưa có nghĩa là có tổn thương. Típ 16 và 18 được theo dõi chặt hơn các típ khác. Tế bào học đi kèm và lịch sử của bạn sẽ quyết định bước tiếp theo.
Những tình huống hay hiểu sai
Đã tiêm vắc xin HPV vẫn cần tầm soát. Vắc xin không phủ hết các típ nguy cơ cao, và nhiều người tiêm khi đã có thể từng nhiễm. Khuyến cáo hiện nay giữ nguyên lịch tầm soát cho người đã tiêm.
Siêu âm phụ khoa không thay được xét nghiệm cổ tử cung. Chị Hương, 32 tuổi ở TP Hồ Chí Minh, đi khám công ty hai năm liền, mục phụ khoa chỉ có siêu âm và chị nghĩ mình đã tầm soát. Siêu âm xem tử cung và buồng trứng, nhưng không nhìn thấy biến đổi tế bào ở cổ tử cung.
Chỉ có một bạn tình không có nghĩa là không cần. HPV có thể tồn tại im lặng nhiều năm, từ bạn tình hiện tại hoặc trước đây. Lịch tầm soát không phụ thuộc số bạn tình.
Đã cắt tử cung thì tuỳ lý do. Nếu cắt cả cổ tử cung vì bệnh lành tính và chưa từng có tổn thương nặng, thường không cần tầm soát nữa. Nếu còn cổ tử cung hoặc cắt vì tổn thương tiền ung thư, cần hỏi bác sĩ.
Qua 65 tuổi không tự động được dừng. Chỉ dừng khi các lần tầm soát trước đầy đủ và bình thường. Người chưa từng tầm soát hoặc không nhớ thì vẫn nên làm.
Khi nào cần gặp bác sĩ, không chờ đến lịch tầm soát
Tầm soát dành cho người không có triệu chứng. Nếu đã có dấu hiệu, bạn cần một lần khám phụ khoa để chẩn đoán, không chờ đến kỳ tầm soát tiếp theo, kể cả khi lần trước bình thường:
- Ra máu âm đạo sau quan hệ tình dục.
- Ra máu giữa hai kỳ kinh hoặc ra máu trở lại sau khi đã mãn kinh.
- Khí hư thay đổi kéo dài, có mùi hoặc lẫn máu.
- Đau vùng bụng dưới hoặc đau khi quan hệ kéo dài không rõ lý do.
- Kết quả bất thường mà chưa được hẹn bước tiếp, hoặc được hẹn nhưng chưa hiểu vì sao.
Ra máu âm đạo nhiều kèm chóng mặt, tim đập nhanh hoặc ngất là tình huống cần đến cơ sở cấp cứu ngay. Khi đi khám, nên hỏi bác sĩ: kết quả của em nằm ở mức nào, có cần soi cổ tử cung không, bao lâu nữa làm lại và loại xét nghiệm nào. Bài viết không thay cho chẩn đoán của bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Chưa quan hệ tình dục có cần tầm soát ung thư cổ tử cung không?
Nguy cơ rất thấp vì HPV lây chủ yếu qua tiếp xúc tình dục, nên nhiều bác sĩ chưa đề nghị lấy mẫu. Khi bắt đầu có quan hệ, hoặc khi có triệu chứng bất thường, bạn nên hỏi bác sĩ về thời điểm phù hợp.
HPV dương tính có phải sắp bị ung thư không?
Không. HPV rất phổ biến và phần lớn tự hết trong một đến hai năm. Kết quả dương tính chỉ có nghĩa là cần theo dõi theo lịch bác sĩ đưa ra, có thể kèm soi cổ tử cung, để kịp phát hiện nếu tế bào bắt đầu biến đổi.
Có nên làm Pap mỗi năm cho chắc không?
Với người có nguy cơ trung bình và kết quả bình thường, không khuyến cáo lớn nào đề nghị làm mỗi năm. Làm dày hơn cần thiết ít tìm thêm được tổn thương đáng kể nhưng làm tăng số lần phải theo dõi những thay đổi tự lui.
Đang mang thai có lấy mẫu cổ tử cung được không?
Được, nếu đến lịch tầm soát hoặc bác sĩ thấy cần. Lấy mẫu nhẹ nhàng và không ảnh hưởng thai, nhưng bạn phải báo trước mình đang mang thai để người lấy mẫu chọn dụng cụ và giải thích phù hợp.
Mãn kinh rồi có cần tiếp tục làm không?
Mãn kinh không phải mốc dừng. Hầu hết khuyến cáo cho dừng quanh 65 tuổi, và chỉ khi các lần làm trước đầy đủ và bình thường. Ra máu sau mãn kinh thì cần đi khám ngay, không đợi lịch.
Kết quả có ASC-US thì nên làm gì tiếp?
ASC-US là thay đổi nhẹ chưa rõ ý nghĩa và hay gặp. Thường bác sĩ sẽ dựa vào xét nghiệm HPV kèm theo hoặc hẹn làm lại sau một thời gian; nếu HPV nguy cơ cao dương tính, có thể được đề nghị soi cổ tử cung.