AmTham.comÂm Thầm
Gan nhiễm mỡ và viêm gan B, C

Phát hiện sớm xơ gan và ung thư gan: ai cần siêu âm sáu tháng một lần

Xơ gan và ung thư gan thường không đau ở giai đoạn sớm. Ai thuộc nhóm cần siêu âm gan định kỳ, AFP giúp được gì, giới hạn của tầm soát và khi nào cần khám ngay.

A Vietnamese woman in her sixties sitting by an open window in a modest living room, a folded blanket on her lap, gazing outside, face turned away, gentle morning light

Xơ gan giai đoạn sớm và ung thư gan khi khối u còn nhỏ thường không gây triệu chứng, nên cách phát hiện sớm là theo dõi chủ động ở những người có nguy cơ cao: người đã xơ gan do bất kỳ nguyên nhân nào và một số nhóm người mang viêm gan B. Các hội gan mật lớn khuyến cáo nhóm này siêu âm gan khoảng sáu tháng một lần, có thể kèm xét nghiệm AFP.

Tầm soát ung thư gan không dành cho tất cả mọi người, và không phải là siêu âm càng dày càng tốt. Bài này giải thích ai nên được theo dõi, vì sao chọn mốc sáu tháng, giới hạn của siêu âm và AFP, mặt trái của tầm soát và những dấu hiệu cần đi khám ngay.

Vì sao xơ gan đi trước, ung thư gan theo sau

Khi gan bị tổn thương kéo dài vì virus, rượu, mỡ hay nguyên nhân khác, các tế bào gan chết đi và được thay bằng mô sẹo. Mô sẹo tích dần qua nhiều năm gọi là xơ hoá; tới khi sẹo bao quanh các đám tế bào gan, làm biến đổi cấu trúc gan, người ta gọi là xơ gan. Ở giai đoạn còn bù, gan vẫn làm đủ việc, người bệnh có thể hoàn toàn bình thường.

Phần lớn ung thư tế bào gan xuất hiện trên nền gan đã xơ. Riêng viêm gan B là ngoại lệ đáng nhớ: virus có thể gây ung thư gan ngay cả khi gan chưa xơ, đặc biệt ở người lớn tuổi hoặc có người thân từng bị ung thư gan. Vì thế nhóm cần theo dõi không chỉ gồm người xơ gan mà còn một số người mang viêm gan B.

Ngoài viêm gan B, C và rượu, gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hoá cũng có thể tiến tới xơ gan sau nhiều năm, nhất là ở người có đái tháo đường type 2 và béo bụng. Chính vì con đường này kéo dài và lặng lẽ, việc đánh giá xơ hoá ở người gan nhiễm mỡ có nguy cơ được nhiều hướng dẫn đề cao.

Phát hiện sớm có giá trị vì khối u nhỏ, ít, khi gan còn tốt, thường có nhiều lựa chọn xử trí hơn so với khi đã có triệu chứng. Đó là lý do việc theo dõi phải đều đặn khi còn thấy khoẻ, không chờ có biểu hiện.

Ai thuộc nhóm nên được theo dõi định kỳ

Bảng dưới tổng hợp các nhóm mà khuyến cáo của Hiệp hội Nghiên cứu Bệnh gan Hoa Kỳ (AASLD) và Hiệp hội Nghiên cứu Gan châu Âu (EASL) thường nhắc tới. Ranh giới cụ thể từng nhóm có thể khác nhau giữa các hướng dẫn và được cập nhật; bác sĩ sẽ xác định bạn có thuộc nhóm nào không.

NhómVì sao cần theo dõiGhi chú
Xơ gan do bất kỳ nguyên nhân nàoNền gan xơ là nơi ung thư gan hay phát sinh nhấtKể cả khi nguyên nhân đã được kiểm soát
Viêm gan B mạn ở người lớn tuổiNguy cơ tăng theo tuổi dù chưa xơMốc tuổi khác nhau theo giới và theo hướng dẫn
Viêm gan B mạn có người thân từng bị ung thư ganTiền sử gia đình làm tăng nguy cơKể cả khi còn trẻ
Viêm gan C đã chữa khỏi nhưng gan đã xơ nặngHết virus không xoá mô sẹo đã cóHay bị bỏ theo dõi sau điều trị
Gan nhiễm mỡ hoặc bệnh gan do rượu đã xơ ganNền xơ gan là yếu tố chínhGan nhiễm mỡ chưa xơ thường không cần tầm soát ung thư gan

Điểm cần lưu ý ở dòng cuối: người chỉ có gan nhiễm mỡ trên siêu âm, chưa có xơ hoá đáng kể, không thuộc nhóm tầm soát ung thư gan sáu tháng một lần. Với họ, việc quan trọng hơn là đánh giá mức xơ hoá và xử lý các yếu tố chuyển hoá theo hướng dẫn của bác sĩ.

Siêu âm và AFP: mỗi thứ làm được gì, không làm được gì

Siêu âm gan là công cụ chính. Siêu âm không dùng tia xạ, làm được nhiều lần, có ở hầu hết cơ sở y tế. Khoảng sáu tháng được chọn vì ước tính thời gian một khối u gan nhỏ lớn tới mức dễ phát hiện; kéo dài hơn thì dễ để khối u vượt khỏi giai đoạn sớm.

Siêu âm có thể bỏ sót. Ở gan đã xơ, cấu trúc thô và nhiều nốt khiến khối u nhỏ khó phân biệt. Người béo bụng, gan nhiễm mỡ nhiều cũng làm hình ảnh kém rõ. Khi hình ảnh khó quan sát, bác sĩ có thể chọn phương pháp chẩn đoán hình ảnh khác.

AFP là chất chỉ điểm hỗ trợ, không phải xét nghiệm chẩn đoán. Nhiều ung thư gan nhỏ không làm AFP tăng; ngược lại AFP có thể tăng khi viêm gan bùng phát, khi mang thai hoặc một số tình trạng khác. Vì vậy AFP thường dùng kèm siêu âm, và bác sĩ nhìn xu hướng qua nhiều lần hơn là một con số đơn lẻ.

Khi có nốt bất thường, cần thêm bước khác. Một nốt nhìn thấy trên siêu âm chưa phải là ung thư. Bác sĩ thường cho chụp cắt lớp hoặc cộng hưởng từ có thuốc cản quang theo quy trình chuyên biệt để xác định bản chất. Đừng tự tra cứu mô tả trên phiếu rồi kết luận.

Mặt trái của tầm soát mà ít ai nói

Tầm soát ung thư gan có ích cho đúng nhóm, nhưng không vô hại. Siêu âm hay phát hiện những nốt nhỏ không phải ung thư, như nang gan, u máu, nốt tăng sản. Mỗi phát hiện như vậy có thể kéo theo chụp chiếu thêm, xét nghiệm thêm, có khi sinh thiết, cùng nhiều tuần lo lắng chờ kết quả. Ở người không thuộc nhóm nguy cơ, những phát hiện tình cờ này gây hại nhiều hơn lợi.

AFP cũng có dương tính giả: con số nhích lên trong một đợt viêm gan có thể khiến người bệnh mất ngủ nhiều đêm. Ngược lại, AFP bình thường cũng không bảo đảm không có u, nên không thể chỉ làm AFP mà bỏ siêu âm.

Vì vậy những gói "tầm soát ung thư gan" cho người không có yếu tố nguy cơ, hoặc siêu âm gan hằng tháng vì lo lắng, thường không được khuyến cáo. Điều đáng làm là xác định mình có thuộc nhóm nguy cơ không; nếu có thì theo dõi đều đặn đúng lịch, nếu không thì tập trung vào các việc khác như xét nghiệm viêm gan B, C một lần và đánh giá gan nhiễm mỡ khi cần.

Giữ lịch theo dõi sáu tháng một lần không bị đứt

Lợi ích của tầm soát nằm ở sự đều đặn qua nhiều năm. Các bước dưới đây giúp lịch không bị trôi:

  1. Hỏi bác sĩ một câu rõ ràng: bản thân có thuộc nhóm cần siêu âm gan định kỳ không, và lý do là gì.
  2. Nếu có, ghi ngay ngày hẹn lần sau vào lịch điện thoại, đặt nhắc trước hai tuần.
  3. Cố gắng siêu âm ở cùng một nơi, để người đọc kết quả có thể so với lần trước.
  4. Mang theo kết quả lần trước mỗi lần khám, kể cả phiếu chụp cắt lớp nếu từng làm.
  5. Nếu phiếu có mô tả nốt mới, hoặc AFP tăng so với các lần trước, hỏi bác sĩ bước tiếp theo trong cùng buổi khám, đừng để tới lần hẹn sau.
  6. Người nhà nên biết lịch này, nhất là với bố mẹ lớn tuổi hay quên.

Chỗ hay sai nhất là bỏ theo dõi sau khi bệnh nền đã được kiểm soát, ví dụ đã chữa khỏi viêm gan C hoặc đã cai rượu. Kiểm soát nguyên nhân làm giảm nguy cơ nhưng không xoá được mô sẹo đã có, nên người đã xơ gan vẫn cần theo dõi theo hướng dẫn của bác sĩ.

Tình huống: ông Bình và hai câu hỏi chưa ai hỏi

Giả định ông Bình 63 tuổi ở Huế, từng uống rượu nhiều trong hơn hai mươi năm, đã bỏ rượu được ba năm. Mấy năm trước ông được nói "gan hơi xơ", từ đó chỉ khám sức khoẻ tổng quát mỗi năm một lần. Phiếu siêu âm năm nay ghi "nhu mô gan thô, bờ không đều", kết luận chung là "theo dõi".

Chữ "theo dõi" trên phiếu không nói theo dõi cái gì và bao lâu. Câu hỏi đầu tiên con ông nên giúp ông hỏi bác sĩ chuyên khoa là: gan của ông đã ở mức xơ gan chưa. Nếu câu trả lời là có, câu hỏi thứ hai là: ông có cần siêu âm khoảng sáu tháng một lần, có kèm AFP không, và ai sẽ theo dõi lịch này. Với người đã xơ gan, lịch theo dõi mỗi năm một lần trong gói khám tổng quát thường là quá thưa so với khuyến cáo.

Cũng trong buổi khám đó, bác sĩ có thể kiểm tra các vấn đề khác của xơ gan như giãn tĩnh mạch thực quản, tiểu cầu thấp, tình trạng dinh dưỡng, và hỏi xem ông đã xét nghiệm viêm gan B, C chưa. Việc ông bỏ rượu là điều rất tốt, nhưng như phần trên đã nói, nó không thay được lịch theo dõi.

Khi nào cần khám ngay, khi nào cần đi cấp cứu

Nên khám sớm, không chờ lịch sáu tháng, khi bạn thuộc nhóm nguy cơ và thấy sụt cân không rõ lý do, chán ăn kéo dài, đau âm ỉ hoặc nặng tức hạ sườn phải tăng dần, mệt mỏi bất thường, ngứa nhiều, phù chân, hay bầm tím dễ dàng. Những biểu hiện này không đặc hiệu, có thể do nhiều nguyên nhân khác, nhưng ở người có bệnh gan nền thì cần được bác sĩ đánh giá.

Cần đi cấp cứu ngay khi có nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc có máu; bụng to lên nhanh, căng, kèm khó thở; vàng da tăng nhanh; sốt kèm đau bụng ở người có dịch ổ bụng; lơ mơ, ngủ gà, nói lẫn lộn, run tay bất thường. Ở người xơ gan, đây có thể là biến chứng chảy máu, nhiễm trùng hoặc não gan, cần xử trí trong bệnh viện.

Mốc sáu tháng, các nhóm nguy cơ và vai trò của AFP được nêu theo khuyến cáo của AASLD và EASL; Bộ Y tế Việt Nam cũng có hướng dẫn chẩn đoán và điều trị riêng. Khuyến cáo có thể cập nhật, khoảng tham chiếu AFP khác nhau giữa các phòng xét nghiệm, và bác sĩ là người điều chỉnh lịch theo dõi cho từng người.

Câu hỏi thường gặp

Gan nhiễm mỡ có cần siêu âm sáu tháng một lần để tầm soát ung thư gan không?

Thường không, nếu chưa có xơ gan. Người gan nhiễm mỡ cần được đánh giá mức xơ hoá; chỉ khi đã xơ gan bác sĩ mới đưa vào lịch tầm soát ung thư gan định kỳ. Siêu âm quá dày ở người không có nguy cơ dễ dẫn tới phát hiện tình cờ và lo lắng không cần thiết.

AFP bình thường có nghĩa là không bị ung thư gan không?

Không. Nhiều khối u gan nhỏ không làm AFP tăng, vì vậy AFP chỉ dùng kèm siêu âm chứ không thay được siêu âm. Người thuộc nhóm nguy cơ vẫn cần siêu âm đúng lịch dù AFP bình thường.

Xơ gan có triệu chứng gì ở giai đoạn sớm?

Ở giai đoạn còn bù, nhiều người không có triệu chứng hoặc chỉ mệt mỏi, chán ăn mơ hồ. Vì vậy không thể dựa vào cảm giác cơ thể để biết gan đã xơ hay chưa. Xét nghiệm máu, siêu âm và đo độ cứng gan theo chỉ định của bác sĩ mới cho biết điều đó.

Đã chữa khỏi viêm gan C thì có cần theo dõi gan nữa không?

Nếu gan chưa xơ đáng kể trước điều trị, bác sĩ có thể giãn hoặc dừng theo dõi chuyên sâu. Nếu gan đã xơ nặng hoặc xơ gan, vẫn cần siêu âm định kỳ vì nguy cơ ung thư gan giảm nhưng không mất đi. Hãy hỏi rõ bác sĩ điều trị trước khi tự dừng.

Siêu âm gan có hại không khi làm sáu tháng một lần trong nhiều năm?

Siêu âm không dùng tia xạ nên làm nhiều lần không gây hại trực tiếp. Mặt trái chủ yếu đến từ những phát hiện tình cờ dẫn tới chụp chiếu thêm và lo lắng. Ở đúng nhóm nguy cơ, lợi ích của việc phát hiện sớm thường lớn hơn.

Có nên làm thêm chụp cắt lớp mỗi năm cho chắc không?

Không nên tự đề nghị nếu không có chỉ định. Chụp cắt lớp có tia xạ và thuốc cản quang, thường chỉ dùng khi siêu âm khó quan sát hoặc có nốt cần làm rõ. Bác sĩ sẽ cân nhắc cho từng người thay vì làm mặc định hằng năm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138