HbA1c là tỷ lệ phần trăm hemoglobin trong hồng cầu đã gắn với đường, phản ánh mức đường huyết trung bình trong khoảng hai đến ba tháng gần nhất. Theo Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA), HbA1c dưới 5,7% là bình thường, 5,7–6,4% là tiền đái tháo đường, từ 6,5% là ngưỡng chẩn đoán đái tháo đường khi được xác nhận lại.
Ưu điểm lớn của HbA1c là ít bị ảnh hưởng bởi bữa ăn hôm trước, nên không bắt buộc nhịn ăn. Nhưng HbA1c dựa vào hồng cầu, nên mọi tình trạng làm thay đổi tuổi thọ hay cấu trúc hồng cầu đều có thể khiến con số cao hoặc thấp hơn thực tế. Bài này giải thích cách đọc HbA1c, các trường hợp nó dễ đánh lừa và những câu nên hỏi bác sĩ. Các ngưỡng nêu ở đây có thể được cập nhật theo khuyến cáo mới, và chỉ bác sĩ mới kết luận được cho từng người.
HbA1c đo điều gì và vì sao là "ba tháng"
Hồng cầu sống trung bình khoảng 120 ngày. Trong suốt thời gian đó, đường trong máu gắn dần vào hemoglobin; đường huyết càng cao kéo dài thì phần gắn đường càng nhiều. Khi lấy máu đo HbA1c, phòng xét nghiệm đo tỷ lệ hemoglobin đã gắn đường trong toàn bộ hồng cầu lúc đó, gồm cả hồng cầu mới và hồng cầu già.
Vì hồng cầu mới chiếm số đông, những tuần gần nhất đóng góp vào kết quả nhiều hơn những tuần xa. Do đó cách nói "trung bình ba tháng" là cách nói gần đúng: HbA1c nghiêng về khoảng một tháng gần nhất hơn là chia đều. Một đợt ốm nặng, một đợt đường huyết tăng cao vài tuần trước cũng có thể kéo con số lên.
Ở một số nơi có máy đo HbA1c nhanh bằng giọt máu đầu ngón tay. Kết quả nhanh có ích để sàng lọc ban đầu, nhưng theo ADA, xét nghiệm dùng để chẩn đoán nên được làm bằng phương pháp đạt chuẩn hoá, thường là ở phòng xét nghiệm. Nếu kết quả nhanh bất thường, việc tiếp theo là làm lại tại phòng xét nghiệm theo chỉ định của bác sĩ, không phải tự kết luận.
Hiểu điều này giúp bạn tránh hai lỗi. Một là làm lại HbA1c sau hai, ba tuần để xem "đã giảm chưa": quá sớm, con số chưa kịp phản ánh thay đổi. Hai là coi HbA1c là bức tranh toàn bộ: nó là con số trung bình, không cho biết đường huyết có dao động mạnh trong ngày hay không.
Đọc con số HbA1c theo các khuyến cáo
HbA1c nên được đo bằng phương pháp đạt chuẩn hoá quốc tế; phiếu kết quả có thể in đơn vị phần trăm, mmol/mol hoặc cả hai.
| HbA1c (%) | HbA1c (mmol/mol, quy đổi gần đúng) | Cách hiểu theo ADA | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Dưới 5,7 | Dưới 39 | Bình thường | Vẫn nên kiểm tra định kỳ nếu có yếu tố nguy cơ |
| 5,7–6,4 | 39–47 | Tiền đái tháo đường, nguy cơ cao | WHO không dùng dải này; một số nơi chọn mốc dưới khác |
| Từ 6,5 | Từ 48 | Ngưỡng chẩn đoán đái tháo đường | Cần xác nhận lại bằng một xét nghiệm nữa nếu không có triệu chứng rõ; WHO cũng dùng mốc này |
Con số càng sát ranh giới thì càng nên nhìn cùng xét nghiệm khác. HbA1c 5,6% và 5,8% khác nhau rất ít về sinh học, dù một bên được ghi "bình thường" và một bên "tiền đái tháo đường". Bác sĩ sẽ đọc nó cùng đường huyết lúc đói, cân nặng, huyết áp và tiền sử gia đình.
Những trường hợp HbA1c dễ sai lệch
Thiếu máu do thiếu sắt. Có thể làm HbA1c cao hơn thực tế. Người hay mệt, xanh xao, kinh nguyệt nhiều nên kể với bác sĩ, vì chỉ số công thức máu trên cùng phiếu có thể gợi ý điều này.
Bệnh huyết sắc tố như thalassemia và các biến thể hemoglobin. Tuỳ phương pháp đo, kết quả có thể lệch hoặc không đo được. Nếu bạn hoặc người trong nhà từng được nói mang gen thalassemia, hãy báo trước khi xét nghiệm.
Vừa mất máu, vừa truyền máu hoặc đang tan máu. Hồng cầu được thay mới nhanh làm HbA1c thấp giả. Kết quả trong vài tháng sau những sự kiện này ít đáng tin.
Mang thai. Hồng cầu thay đổi khi mang thai nên HbA1c không phải công cụ chính để phát hiện tiểu đường thai kỳ; bác sĩ sản khoa thường dùng nghiệm pháp dung nạp glucose.
Bệnh thận mạn giai đoạn nặng, bệnh gan nặng, đang dùng một số thuốc. Những tình trạng này có thể kéo HbA1c lên hoặc xuống. Khi đó bác sĩ thường dựa thêm vào đường huyết đo trực tiếp.
Thiếu men G6PD và một số bệnh máu khác. Có thể làm tuổi thọ hồng cầu ngắn lại và HbA1c thấp hơn thực tế. Nếu từng được chẩn đoán, hãy ghi vào phần tiền sử khi khám.
Khi HbA1c và đường huyết lúc đói "cãi nhau"
Giả định chị Lan, 50 tuổi, ở Đà Nẵng, đi khám định kỳ có HbA1c 6,1% nhưng đường huyết lúc đói chỉ 92 mg/dL. Chị đọc trên mạng, mỗi trang nói một kiểu, không biết tin con số nào. Tình huống này không hiếm. Có người đường huyết lúc đói bình thường nhưng đường huyết sau ăn cao, HbA1c phản ánh phần sau ăn ấy. Cũng có người HbA1c cao giả vì thiếu máu thiếu sắt, đúng như chị Lan đang có kinh nguyệt kéo dài.
Không có câu trả lời chung cho mọi người, vì thế việc nên làm là đưa cả hai kết quả cho bác sĩ. Bác sĩ có thể xem công thức máu, chỉ định xét nghiệm sắt, làm thêm nghiệm pháp dung nạp glucose hoặc hẹn đo lại sau một thời gian. Theo ADA, khi hai xét nghiệm khác nhau cho kết quả không khớp, xét nghiệm có kết quả vượt ngưỡng nên được làm lại để xác nhận. Điều không nên làm là tự chọn con số dễ chịu rồi bỏ qua con số còn lại.
So sánh HbA1c với đường huyết lúc đói
Mỗi xét nghiệm có điểm mạnh riêng; bác sĩ chọn hoặc phối hợp tuỳ tình huống.
| Tiêu chí | HbA1c | Đường huyết lúc đói |
|---|---|---|
| Cần nhịn ăn | Thường không cần | Cần nhịn ít nhất 8 giờ |
| Phản ánh khoảng thời gian | Vài tuần đến khoảng ba tháng | Đúng thời điểm lấy máu |
| Bị ảnh hưởng bởi ốm, mất ngủ, căng thẳng hôm trước | Ít | Nhiều hơn |
| Bị ảnh hưởng bởi thiếu máu, bệnh huyết sắc tố | Có | Không đáng kể |
| Nhận diện người chỉ tăng đường sau ăn | Một phần | Dễ bỏ sót |
Vì vậy trong khám định kỳ, nhiều bác sĩ chỉ định cả hai. Không có xét nghiệm nào "xịn hơn" tuyệt đối; điều quan trọng là đọc chúng cùng nhau và cùng bối cảnh của người làm xét nghiệm.
Còn một xét nghiệm thứ ba là nghiệm pháp dung nạp glucose, nhạy hơn với người chỉ tăng đường sau ăn nhưng tốn thời gian hơn: phải nhịn ăn, uống dung dịch đường và chờ hai giờ để lấy máu lần nữa. Bác sĩ thường dùng nó khi hai xét nghiệm trên lệch nhau, khi kết quả còn sát ranh giới, hoặc với phụ nữ mang thai và phụ nữ từng bị tiểu đường thai kỳ.
HbA1c trong gói khám định kỳ: lúc nào cần, lúc nào chưa
Không phải ai đi khám cũng cần HbA1c mỗi năm. Với người trẻ, cân nặng bình thường, không có yếu tố nguy cơ và đường huyết lúc đói các lần trước đều ổn, bác sĩ có thể thấy một xét nghiệm đường huyết là đủ cho chu kỳ đó. Ngược lại, người từ 35 tuổi, người thừa cân, có tăng huyết áp, mỡ máu cao, có bố mẹ hoặc anh chị em ruột mắc đái tháo đường, phụ nữ từng bị tiểu đường thai kỳ thì HbA1c là xét nghiệm đáng có trong danh sách.
Khi chọn gói khám cho bố mẹ lớn tuổi, nên hỏi trước gói có HbA1c không, vì nhiều gói cơ bản chỉ có đường huyết. Ngược lại, nếu bố mẹ đã được chẩn đoán đái tháo đường và đang được bác sĩ theo dõi, HbA1c thường đã nằm trong lịch tái khám; làm thêm ở gói khám tổng quát chỉ là trùng lặp. Mang kết quả gần nhất theo để bác sĩ khám tổng quát biết và tránh làm lại không cần thiết.
Câu nên hỏi bác sĩ khi cầm kết quả HbA1c
Mang phiếu kết quả đi khám, bạn có thể hỏi thẳng những câu sau, ghi câu trả lời ra giấy để lần sau so sánh:
- Với tuổi, cân nặng và tiền sử của mình, con số này có cần làm thêm xét nghiệm nào không?
- Công thức máu của mình có gợi ý thiếu máu hay bệnh huyết sắc tố có thể làm HbA1c sai lệch không?
- Bao lâu nữa nên đo lại HbA1c, và đo cùng những xét nghiệm nào?
- Kết quả lần sau thế nào thì cần quay lại sớm hơn lịch hẹn?
- Có cần kiểm tra thêm huyết áp, mỡ máu, chức năng thận vào cùng đợt không?
Nếu bạn khám ở nhiều nơi, hãy mang kết quả cũ theo. HbA1c đo ở các phòng xét nghiệm khác nhau có thể chênh nhẹ, nên một chuỗi kết quả theo thời gian, đo cùng một nơi, thường có ích hơn một con số đơn lẻ. Bác sĩ cũng cần biết bạn có đang dùng thuốc gì, kể cả thuốc bắc hay sản phẩm tự mua.
Khi nào cần gặp bác sĩ sớm
Bạn nên gặp bác sĩ trong thời gian gần nếu HbA1c từ 5,7% trở lên theo phiếu của bạn, nếu HbA1c và đường huyết lúc đói không khớp nhau, hoặc nếu bạn có bệnh về máu, bệnh thận, đang mang thai hay vừa mất máu mà vẫn được làm HbA1c như xét nghiệm duy nhất. Những trường hợp này cần bác sĩ quyết định xét nghiệm nào đáng tin cho riêng bạn.
Nên đi khám sớm hơn, không chờ lịch hẹn, khi thấy khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân không rõ lý do, nhìn mờ, vết thương lâu lành hoặc nhiễm trùng da, tiết niệu tái đi tái lại. Phải đi cấp cứu ngay nếu lơ mơ, lú lẫn, nôn nhiều, thở nhanh sâu hoặc có dấu hiệu mất nước nặng. Đừng tự điều chỉnh thuốc đang dùng chỉ vì một con số HbA1c đọc được; mọi thay đổi cần bác sĩ điều trị quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Xét nghiệm HbA1c có cần nhịn ăn không?
Thường không cần, vì HbA1c phản ánh đường huyết trung bình nhiều tuần chứ không phụ thuộc bữa ăn gần nhất. Nếu cùng buổi còn đo đường huyết lúc đói hay mỡ máu thì vẫn phải nhịn theo hướng dẫn.
HbA1c 5,8% có phải bị tiểu đường không?
Không. Theo ADA, 5,8% nằm trong vùng tiền đái tháo đường, chưa phải ngưỡng chẩn đoán. Đây là lý do để gặp bác sĩ, xem thêm các chỉ số khác và lên lịch kiểm tra lại, không phải để hoảng sợ.
Bao lâu nên đo lại HbA1c?
Tuỳ kết quả và nguy cơ. Với người có tiền đái tháo đường, ADA khuyên kiểm tra ít nhất mỗi năm; người đang điều trị thì bác sĩ hẹn dày hơn. Đo lại sau vài tuần thường quá sớm để thấy thay đổi.
Người mang gen thalassemia có làm HbA1c được không?
Vẫn có thể làm, nhưng kết quả có thể sai lệch tuỳ loại biến thể hemoglobin và phương pháp đo. Hãy báo cho bác sĩ và phòng xét nghiệm trước để họ chọn cách đo phù hợp hoặc dùng xét nghiệm khác.
HbA1c thấp có tốt không?
Ở người khoẻ, HbA1c dưới 5,7% là bình thường. Nhưng con số thấp bất thường có thể do mất máu, tan máu hoặc bệnh máu làm hồng cầu sống ngắn. Nếu thấp hơn hẳn mức thường gặp, nên hỏi bác sĩ.
Có thể dùng HbA1c để phát hiện tiểu đường thai kỳ không?
Không nên dùng làm công cụ chính, vì khi mang thai hồng cầu thay đổi làm HbA1c kém chính xác. Bác sĩ sản khoa thường chỉ định nghiệm pháp dung nạp glucose ở thời điểm phù hợp của thai kỳ.