Máy đo đường huyết cầm tay không dùng để chẩn đoán hay tự tầm soát đái tháo đường. Máy đo máu mao mạch đầu ngón tay, có sai số cho phép lớn hơn xét nghiệm ở phòng xét nghiệm, và theo Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA), chẩn đoán phải dựa trên xét nghiệm máu tĩnh mạch hoặc HbA1c làm bằng phương pháp đạt chuẩn.
Máy cầm tay rất có ích cho người đã được chẩn đoán và được bác sĩ hướng dẫn theo dõi. Với người khoẻ muốn biết mình có nguy cơ không, con số từ máy dễ gây hiểu sai theo cả hai hướng: con số bình thường làm chủ quan, con số cao làm lo lắng không cần thiết. Bài này giải thích sai số của máy, những thứ làm máy đo sai, và nên làm gì khi người nhà đo thấy một con số cao. Mọi kết luận về sức khoẻ cần bác sĩ đánh giá.
Máy cầm tay đo gì và khác phòng xét nghiệm ở đâu
Máy cầm tay đo đường trong một giọt máu mao mạch lấy ở đầu ngón tay, bằng que thử có men phản ứng với glucose. Đa số máy hiện nay hiển thị kết quả đã quy đổi về "tương đương huyết tương", để gần với cách phòng xét nghiệm báo kết quả, nhưng vẫn không phải cùng một phép đo.
Phòng xét nghiệm đo glucose trong huyết tương tách từ máu tĩnh mạch, trên máy được kiểm chuẩn hằng ngày, theo quy trình kiểm soát chất lượng. Máu mao mạch và máu tĩnh mạch còn khác nhau thật sự, nhất là sau bữa ăn: lúc đó máu mao mạch thường cao hơn máu tĩnh mạch.
Vì thế, khi so một con số đo ở nhà với con số trên phiếu xét nghiệm, chênh vài chục mg/dL là chuyện có thể xảy ra mà không máy nào "hỏng". Điều này không làm máy cầm tay vô dụng; nó chỉ có nghĩa là máy được thiết kế để theo dõi xu hướng ở người đã có chẩn đoán, không phải để vạch ranh giới bệnh hay không bệnh.
Sai số cho phép theo tiêu chuẩn
Tiêu chuẩn quốc tế ISO 15197 (phiên bản 2013) quy định độ chính xác tối thiểu cho máy đo đường huyết tự theo dõi. Tóm lược:
| Mức đường huyết | Yêu cầu với ít nhất 95% kết quả | Ví dụ |
|---|---|---|
| Dưới 100 mg/dL (5,6 mmol/L) | Nằm trong khoảng cộng trừ 15 mg/dL so với phương pháp tham chiếu | Giá trị thật 90 mg/dL, máy đạt chuẩn có thể hiện 75–105 mg/dL |
| Từ 100 mg/dL trở lên | Nằm trong khoảng cộng trừ 15% so với phương pháp tham chiếu | Giá trị thật 120 mg/dL, máy đạt chuẩn có thể hiện khoảng 102–138 mg/dL |
Nhìn ví dụ thứ hai sẽ thấy vấn đề: cùng một người có đường huyết thật 120 mg/dL, máy đạt chuẩn có thể hiện một con số "bình thường" hoặc một con số tưởng là "rất cao". Đó là khi máy dùng đúng cách. Dùng sai cách, que hết hạn hay bảo quản không đúng thì sai số còn lớn hơn. Ranh giới tiền đái tháo đường và đái tháo đường chỉ cách nhau vài chục mg/dL, nên một chiếc máy với sai số như vậy không thể dùng để phân định.
Đọc đúng đơn vị trên máy: mg/dL hay mmol/L
Máy đo bán ở Việt Nam có loại hiển thị mg/dL, có loại hiển thị mmol/L, nhất là máy được mua hay biếu từ nước ngoài. Nhầm đơn vị là lỗi đọc nghe buồn cười nhưng rất hay gặp. Con số 7,2 trên máy mmol/L tương đương khoảng 130 mg/dL; con số 130 trên máy mg/dL tương đương khoảng 7,2 mmol/L. Quy đổi gần đúng: mmol/L nhân 18 ra mg/dL.
Người lớn tuổi đọc tài liệu ghi ngưỡng theo mg/dL rồi nhìn máy hiện 6,5 có thể tưởng đường huyết mình thấp bất thường, hoặc nhìn máy hiện 110 rồi đọc tài liệu theo mmol/L mà tưởng cao khủng khiếp. Trước khi dùng một máy lạ, hãy xem đơn vị hiển thị ở góc màn hình hoặc trong sách hướng dẫn, và ghi đơn vị đó cùng mỗi con số trong sổ, kèm ngày giờ đo và đo trước hay sau ăn. Khi đưa sổ cho bác sĩ, đơn vị rõ ràng giúp tránh hiểu nhầm.
Những thứ làm máy cầm tay đo sai
Tay còn dính đường. Vừa bóc trái cây, ăn bánh kẹo mà không rửa tay, đường dính trên da làm kết quả cao giả rất nhiều. Rửa tay bằng xà phòng và nước ấm, lau khô trước khi chích.
Bóp mạnh đầu ngón tay. Dịch mô lẫn vào giọt máu làm kết quả lệch. Nên để tay xuôi, xoa nhẹ ngón tay trước khi chích để máu ra tự nhiên.
Que thử hết hạn hoặc bảo quản sai. Que để trong nơi nóng ẩm, mở nắp hộp lâu, để trong cốp xe máy dễ hỏng. Que không đúng loại của máy cũng cho kết quả không đáng tin.
Giọt máu không đủ. Nhiều máy báo lỗi, nhưng có máy vẫn cho kết quả sai khi máu ít. Đọc hướng dẫn của máy về cách nhỏ máu.
Thiếu máu, cô đặc máu, mất nước. Tỷ lệ hồng cầu trong máu lệch xa bình thường ảnh hưởng tới kết quả ở nhiều loại máy.
Nhiệt độ quá nóng hoặc quá lạnh. Máy và que có khoảng nhiệt độ hoạt động. Đo ngay sau khi mang máy từ ngoài trời nắng vào có thể sai.
Chích ở vị trí khác đầu ngón tay. Một số máy cho phép lấy máu ở cẳng tay, lòng bàn tay, nhưng kết quả ở đó có thể chậm thay đổi hơn đầu ngón tay, nhất là sau ăn. Làm theo hướng dẫn của máy và của bác sĩ.
Tình huống trong gia đình: mượn máy của bố đo thử
Giả định anh Khoa, 39 tuổi, ở Huế, về nhà chơi, mượn máy đo đường huyết của bố để đo thử sau bữa trưa. Máy hiện 186 mg/dL. Anh hoảng, tối đó lên mạng đọc đủ thứ, sáng hôm sau đo lúc đói ra 98 mg/dL, lại thấy yên tâm. Cả hai con số đều không cho anh câu trả lời.
Con số sau ăn không so được với ngưỡng nào vì bữa ăn, thời điểm đo sau ăn bao lâu đều không chuẩn hoá; máy lại có sai số. Con số lúc đói 98 mg/dL nằm sát ranh giới 100 mg/dL; với sai số cho phép cộng trừ 15 mg/dL, giá trị thật có thể thấp hơn hoặc vượt mốc. Que thử của bố lại mở hộp đã lâu.
Việc đúng là anh Khoa hỏi bác sĩ về một xét nghiệm đường huyết lúc đói và HbA1c ở phòng xét nghiệm, nhất là khi bố anh mắc đái tháo đường, một yếu tố nguy cơ. Và cũng không nên dùng chung bút chích máu với bố: mỗi người cần dụng cụ riêng để tránh lây nhiễm qua máu. Nếu thấy lo, cách tốt nhất để bớt lo là có kết quả xét nghiệm chuẩn trong tay, chứ không phải đo thêm nhiều lần bằng máy của người nhà.
Khi người nhà đo thấy một con số cao: làm gì tiếp
Nếu bạn hoặc người thân chưa từng được chẩn đoán đái tháo đường mà máy cầm tay hiện con số cao, trình tự hợp lý là:
- Kiểm tra lại cách đo: tay đã rửa sạch chưa, que còn hạn không, máu có đủ không. Rửa tay, đo lại một lần với que mới.
- Ghi lại con số, thời điểm đo, đã ăn gì và ăn cách đó bao lâu, đang dùng thuốc gì.
- Nếu người đó không có triệu chứng gì, đặt lịch gặp bác sĩ để làm xét nghiệm máu tĩnh mạch lúc đói và HbA1c, không cần đo đi đo lại nhiều lần ở nhà.
- Nếu có kèm khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân, nhìn mờ, đi khám sớm trong vài ngày.
- Nếu con số rất cao kèm lơ mơ, nôn, thở nhanh sâu, mệt lả, đi cấp cứu ngay.
Không tự dùng thuốc hạ đường huyết của người nhà, không tự uống sản phẩm quảng cáo hạ đường. Những việc này nguy hiểm và có thể làm sai lệch xét nghiệm chẩn đoán sau đó.
Thiết bị đo đường huyết liên tục cho người khoẻ: nhìn tỉnh táo
Gần đây có thêm loại cảm biến dán trên da, đo đường trong dịch mô liên tục suốt nhiều ngày, được quảng cáo cả cho người khoẻ muốn "hiểu cơ thể". Với người đái tháo đường được bác sĩ chỉ định, thiết bị này có giá trị thật trong theo dõi. Với người khoẻ, các khuyến cáo tầm soát lớn như của ADA và USPSTF không đưa nó vào như một cách phát hiện đái tháo đường.
Mặt khác, cảm biến đo dịch mô nên thay đổi chậm hơn máu vài phút, và cần thời gian làm quen mới đọc đúng được. Người khoẻ đeo cảm biến sẽ thấy đường huyết lên xuống sau mỗi bữa ăn, đôi khi vượt những mốc nghe đáng sợ. Đó phần lớn là dao động sinh lý bình thường, nhưng dễ gây lo âu, kiêng khem không cần thiết, hoặc ngược lại tạo cảm giác yên tâm giả. Nếu muốn biết mình có nguy cơ không, một xét nghiệm đường huyết lúc đói kèm HbA1c đúng chuẩn trả lời rõ hơn hai tuần số liệu từ cảm biến.
Khi nào máy cầm tay thật sự có ích
Không phải vì có sai số mà máy cầm tay vô dụng. Máy có ích trong những trường hợp sau, khi có hướng dẫn của bác sĩ:
- Người đã được chẩn đoán đái tháo đường và được bác sĩ dặn tự theo dõi theo lịch cụ thể.
- Người đang dùng thuốc có nguy cơ gây hạ đường huyết, cần đo khi có dấu hiệu run, vã mồ hôi, hồi hộp.
- Phụ nữ tiểu đường thai kỳ được bác sĩ sản khoa hướng dẫn tự đo trong thai kỳ.
- Người đái tháo đường khi ốm sốt, nôn, ăn uống kém, theo kế hoạch bác sĩ đã dặn trước.
Với những người này, nên mang máy theo khi tái khám để nhân viên y tế so với kết quả xét nghiệm, kiểm tra lại cách đo và hạn que. Máy cũ, rơi vỡ, hay cho kết quả khác hẳn cảm giác cơ thể thì nên hỏi bác sĩ có cần kiểm tra hoặc thay máy không. Que thử nên mua đúng loại của máy, xem hạn dùng mỗi lần mua.
Câu hỏi thường gặp
Máy đo đường huyết cá nhân có chính xác không?
Máy đạt tiêu chuẩn ISO 15197 cho ít nhất 95% kết quả nằm trong khoảng cộng trừ 15 mg/dL khi dưới 100 mg/dL, hoặc cộng trừ 15% khi từ 100 mg/dL. Đủ để theo dõi xu hướng, không đủ để chẩn đoán.
Đo ở nhà ra 130 mg/dL lúc đói thì có phải bị tiểu đường không?
Không thể kết luận từ một lần đo bằng máy cầm tay. Hãy kiểm tra lại cách đo, rồi gặp bác sĩ để làm xét nghiệm máu tĩnh mạch lúc đói và HbA1c ở phòng xét nghiệm.
Vì sao đo ở nhà và đo ở phòng xét nghiệm khác nhau?
Máy cầm tay đo máu mao mạch, có sai số cho phép lớn hơn; phòng xét nghiệm đo huyết tương máu tĩnh mạch trên máy được kiểm chuẩn. Thời điểm lấy máu khác nhau cũng làm kết quả lệch.
Người khoẻ có nên mua máy đo đường huyết để tự kiểm tra không?
Thường không cần. Với người chưa có chẩn đoán, xét nghiệm định kỳ theo khuyến cáo ở phòng xét nghiệm đáng tin hơn. Mua máy tự đo dễ dẫn tới hiểu sai và lo lắng không cần thiết.
Có dùng chung máy đo đường huyết với người nhà được không?
Có thể dùng chung thân máy nếu vệ sinh đúng cách, nhưng không dùng chung kim và bút chích máu, vì có nguy cơ lây nhiễm bệnh qua máu như viêm gan B, C. Mỗi người nên có dụng cụ chích riêng.
Thiết bị dán đo đường huyết liên tục có giúp phát hiện sớm tiểu đường không?
Các khuyến cáo tầm soát lớn như của ADA và USPSTF không dùng thiết bị này cho người khoẻ. Muốn phát hiện sớm, hãy làm xét nghiệm đường huyết lúc đói và HbA1c theo lịch bác sĩ đề nghị.