Theo Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA), mọi người lớn nên bắt đầu xét nghiệm đường huyết từ 35 tuổi; người thừa cân có thêm ít nhất một yếu tố nguy cơ nên làm sớm hơn, ở bất kỳ tuổi nào. Nếu kết quả bình thường, xét nghiệm lại ít nhất ba năm một lần; nếu đã ở vùng tiền đái tháo đường, kiểm tra mỗi năm.
Lực lượng đặc nhiệm dự phòng Hoa Kỳ (USPSTF) khuyến cáo hẹp hơn: tầm soát người 35 tới 70 tuổi có thừa cân hoặc béo phì. Hai khuyến cáo khác nhau ở phạm vi chứ không mâu thuẫn. Bài này giúp bạn xác định mình, hoặc bố mẹ mình, thuộc nhóm nào, nên làm xét nghiệm gì và bao lâu làm lại. Đây là khung chung; khuyến cáo có thể cập nhật, và bác sĩ sẽ điều chỉnh lịch theo từng người.
Hai khuyến cáo được dùng rộng rãi nói gì
Nhiều bác sĩ ở Việt Nam tham khảo cả hai nguồn dưới đây khi tư vấn khám định kỳ. Nội dung tóm lược, không thay cho văn bản gốc.
| Nội dung | ADA (Tiêu chuẩn chăm sóc đái tháo đường) | USPSTF (khuyến cáo năm 2021) |
|---|---|---|
| Ai được tầm soát | Mọi người lớn từ 35 tuổi; sớm hơn nếu thừa cân kèm yếu tố nguy cơ | Người 35–70 tuổi có thừa cân hoặc béo phì |
| Ngưỡng thừa cân cho người gốc châu Á | BMI từ 23 | Gợi ý cân nhắc ngưỡng BMI thấp hơn cho người gốc châu Á |
| Xét nghiệm dùng | Đường huyết lúc đói, HbA1c hoặc nghiệm pháp dung nạp glucose | Đường huyết lúc đói, HbA1c hoặc nghiệm pháp dung nạp glucose |
| Làm lại khi bình thường | Ít nhất mỗi ba năm, dày hơn tuỳ nguy cơ | Mỗi ba năm có thể hợp lý |
| Người có tiền đái tháo đường | Kiểm tra mỗi năm | Hướng tới can thiệp phòng ngừa theo chỉ định |
Với người Việt, chi tiết đáng chú ý nhất là ngưỡng BMI. Tổ chức Y tế Thế giới cũng đã đề xuất ngưỡng thừa cân từ 23 cho người châu Á, vì người châu Á thường tích mỡ bụng và có rối loạn đường huyết ở cân nặng thấp hơn. Cách tính BMI: cân nặng (kg) chia cho bình phương chiều cao (m). Người cao 1,60 m nặng 59 kg đã có BMI khoảng 23.
Yếu tố nguy cơ khiến bạn nên xét nghiệm sớm hơn 35 tuổi
Theo ADA, người lớn thừa cân có ít nhất một trong các yếu tố sau nên được xét nghiệm, bất kể tuổi:
- Bố, mẹ, anh chị em ruột mắc đái tháo đường. Tiền sử gia đình là một yếu tố nguy cơ, không có nghĩa bạn chắc chắn mắc.
- Tăng huyết áp, hoặc đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp.
- Mỡ máu bất thường: HDL cholesterol thấp hoặc triglycerid cao theo đánh giá của bác sĩ.
- Từng có bệnh tim mạch như nhồi máu cơ tim, đột quỵ.
- Phụ nữ có hội chứng buồng trứng đa nang.
- Ít vận động, ngồi nhiều.
- Dấu hiệu đề kháng insulin như vùng da sẫm màu, dày như nhung ở cổ, nách.
- Phụ nữ từng bị tiểu đường thai kỳ: ADA khuyên kiểm tra suốt đời, ít nhất ba năm một lần, kể cả khi cân nặng bình thường.
Ngoài danh sách này, bác sĩ có thể đề nghị xét nghiệm cho người dùng corticoid kéo dài, một số thuốc điều trị tâm thần, người nhiễm HIV hoặc từng bị viêm tụy. Nếu bạn thuộc nhóm nào trong số đó, hãy chủ động hỏi bác sĩ đang theo dõi bệnh chính.
Gầy vẫn có thể có đường huyết cao: chuyện vòng bụng
Một hiểu lầm phổ biến ở Việt Nam là chỉ người béo mới cần lo đường huyết. Thực tế, nhiều người có cân nặng bình thường nhưng mỡ tập trung ở bụng và quanh nội tạng, cơ ít, ngồi nhiều, lại có tiền sử gia đình. Họ có thể có rối loạn đường huyết khi BMI chỉ khoảng 22–23.
Vòng bụng là một chỉ số dễ đo mà nhiều gói khám vẫn bỏ qua. Bạn có thể tự đo bằng thước dây ngang rốn, đứng thẳng, thở ra nhẹ. Các ngưỡng vòng bụng tham khảo cho người châu Á thường được nêu quanh 90 cm ở nam và 80 cm ở nữ, theo đề xuất của Tổ chức Y tế Thế giới và Liên đoàn Đái tháo đường Quốc tế; đây là mốc gợi ý nguy cơ, không phải chẩn đoán.
Ý nghĩa thực tế: nếu bạn 30 tuổi, cân nặng vừa phải nhưng vòng bụng vượt mốc, làm văn phòng cả ngày, bố mẹ có người bị đái tháo đường, hãy đưa các thông tin đó cho bác sĩ và hỏi có nên xét nghiệm đường huyết sớm hơn không. Đừng chờ tới 35 tuổi chỉ vì cân nặng nhìn bình thường.
Lịch kiểm tra gợi ý theo tình trạng
Bảng dưới gom lại theo khuyến cáo của ADA để dễ hình dung; bác sĩ có thể chọn lịch dày hơn hoặc thưa hơn tuỳ người.
| Tình trạng | Bắt đầu | Lặp lại | Xét nghiệm thường dùng |
|---|---|---|---|
| Không yếu tố nguy cơ, BMI bình thường | Từ 35 tuổi | Ít nhất mỗi ba năm nếu bình thường | Đường huyết lúc đói hoặc HbA1c |
| Thừa cân kèm ít nhất một yếu tố nguy cơ | Ngay khi phát hiện, bất kể tuổi | Mỗi một tới ba năm tuỳ bác sĩ | Đường huyết lúc đói kèm HbA1c |
| Tiền đái tháo đường | Đã có kết quả | Mỗi năm | Theo chỉ định, thường cả hai |
| Từng bị tiểu đường thai kỳ | 4–12 tuần sau sinh | Suốt đời, ít nhất mỗi ba năm | Nghiệm pháp dung nạp glucose sau sinh, sau đó tuỳ bác sĩ |
| Trẻ và thanh thiếu niên thừa cân có yếu tố nguy cơ | Từ 10 tuổi hoặc khi dậy thì | Theo bác sĩ nhi | Theo bác sĩ nhi |
Một con số "bình thường" chỉ có giá trị cho tới lần kiểm tra kế tiếp. Nếu trong thời gian đó bạn tăng cân nhiều, mới được chẩn đoán tăng huyết áp, hoặc bắt đầu dùng thuốc có thể làm tăng đường huyết, nên kiểm tra sớm hơn lịch.
Sắp xếp xét nghiệm cho bố mẹ lớn tuổi
Giả định chị Hằng, 40 tuổi, sống ở Hà Nội, có mẹ 68 tuổi ở Huế. Mẹ chưa từng xét nghiệm đường huyết vì "thấy khoẻ". Chị muốn đăng ký gói khám lớn nhất cho yên tâm. Thực ra với người 68 tuổi, điều cần trước tiên là những xét nghiệm cơ bản có giá trị: đường huyết lúc đói, HbA1c, mỡ máu, chức năng thận, đo huyết áp, rồi để bác sĩ quyết định có cần thêm gì. Gói to nhất thường có nhiều mục không thay đổi quyết định gì cho mẹ.
Vài việc thực tế giúp buổi khám của bố mẹ hiệu quả hơn: ghi sẵn danh sách thuốc đang dùng kèm liều, mang theo kết quả cũ, đặt lịch buổi sáng sớm để mẹ không phải nhịn quá lâu, có người đi cùng để nghe bác sĩ giải thích. Người lớn tuổi hay ngại hỏi, nên con cái nên chuẩn bị trước ba câu: kết quả này có bình thường với tuổi của mẹ không, bao lâu nữa nên kiểm tra lại, và dấu hiệu nào cần đưa mẹ đi khám ngay.
Với người trên 70 tuổi, USPSTF không đặt khuyến cáo tầm soát chung; việc xét nghiệm lúc đó thường do bác sĩ quyết định dựa trên sức khoẻ tổng thể và mong muốn của người bệnh.
Những thứ không cần làm khi tầm soát
Tầm soát đường huyết vốn đơn giản. Một số mục hay được bán kèm hoặc truyền miệng thường không cần cho người chưa có chẩn đoán:
- Xét nghiệm insulin lúc đói, C-peptide hay các chỉ số "kháng insulin" làm thường quy: không nằm trong khuyến cáo tầm soát của ADA hay USPSTF, chỉ làm khi bác sĩ có lý do cụ thể.
- Tự đo đường huyết bằng máy cầm tay mỗi ngày khi chưa có chẩn đoán: máy không dùng để chẩn đoán, đo nhiều chỉ thêm lo.
- Xét nghiệm lặp lại hằng tháng chỉ vì một lần kết quả hơi cao: HbA1c cần vài tháng mới thay đổi rõ.
- Xét nghiệm "gen tiểu đường" bán lẻ: không thay đổi cách tầm soát, vì bạn vẫn cần xét nghiệm đường huyết như thường.
Những gì thật sự cần là một xét nghiệm đường huyết đúng chuẩn, đúng thời điểm và một bác sĩ đọc kết quả cùng huyết áp, mỡ máu, cân nặng của bạn.
Câu nên hỏi bác sĩ trong buổi tầm soát
Buổi khám thường ngắn. Chuẩn bị sẵn vài câu hỏi giúp bạn ra về với một kế hoạch rõ ràng thay vì chỉ cầm một tờ phiếu:
- Với tuổi, cân nặng, vòng bụng và tiền sử gia đình của mình, mức nguy cơ đái tháo đường đang ở đâu?
- Xét nghiệm nào là đủ cho lần này: đường huyết lúc đói, HbA1c hay cả hai? Có cần nghiệm pháp dung nạp glucose không?
- Nếu kết quả bình thường, bao lâu nữa nên làm lại? Nếu ở vùng tiền đái tháo đường, lịch theo dõi thế nào?
- Có nên kiểm tra luôn huyết áp, mỡ máu, chức năng thận trong cùng đợt không, vì chúng hay đi cùng nhau?
- Thuốc mình đang dùng có ảnh hưởng tới đường huyết hay kết quả xét nghiệm không?
Ghi câu trả lời vào cùng tập hồ sơ với phiếu kết quả. Lần sau đi khám, dù ở nơi khác, bạn chỉ cần đưa tập hồ sơ đó là bác sĩ mới nắm được câu chuyện, và bạn tránh được việc làm lại những xét nghiệm không cần thiết.
Khi nào cần gặp bác sĩ ngay, không chờ lịch tầm soát
Lịch tầm soát chỉ dành cho người không có triệu chứng. Nếu bạn khát nhiều, tiểu nhiều kể cả ban đêm, sụt cân không rõ lý do, nhìn mờ, hay bị nhiễm nấm, nhiễm trùng tiểu tái đi tái lại, hoặc vết thương lâu lành, hãy đi khám sớm thay vì chờ tới đợt khám định kỳ năm sau.
Đi cấp cứu ngay khi có lơ mơ, lú lẫn, nôn nhiều, thở nhanh sâu, hơi thở có mùi lạ, hoặc người lớn tuổi khát dữ dội, tiểu nhiều rồi mệt lả, khô môi, lơ mơ. Đau ngực, khó thở, méo miệng, yếu tay chân một bên, nói khó cũng là tình huống phải gọi cấp cứu ngay.
Một trường hợp nữa nên gặp bác sĩ sớm: khi bạn vừa được kê thuốc mới dùng lâu dài, như corticoid, và chưa từng xét nghiệm đường huyết. Hỏi bác sĩ kê đơn có cần kiểm tra đường huyết trước hoặc trong khi dùng không. Đây là câu hỏi ngắn nhưng nhiều người không nghĩ tới.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu tuổi thì nên xét nghiệm tiểu đường?
Theo ADA, mọi người lớn nên bắt đầu từ 35 tuổi. Người thừa cân có thêm yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, tiền sử gia đình, mỡ máu bất thường thì nên làm sớm hơn, ở bất kỳ tuổi nào, theo tư vấn của bác sĩ.
Kết quả bình thường thì bao lâu xét nghiệm lại?
ADA khuyên lặp lại ít nhất mỗi ba năm, dày hơn nếu có nhiều yếu tố nguy cơ hoặc kết quả sát ranh giới. Nếu đã có tiền đái tháo đường thì kiểm tra mỗi năm.
Bố mẹ bị tiểu đường thì con có chắc bị không?
Không chắc. Tiền sử gia đình làm nguy cơ cao hơn, nhưng nhiều người có bố mẹ mắc bệnh vẫn không bị. Điều nên làm là xét nghiệm sớm hơn và đều đặn theo lịch bác sĩ đề nghị.
BMI 23 đã là thừa cân chưa?
Với người châu Á, Tổ chức Y tế Thế giới đề xuất ngưỡng thừa cân từ 23, và ADA cũng dùng mốc này khi xét tầm soát cho người gốc châu Á. Đây là mốc gợi ý nguy cơ, bác sĩ sẽ xem thêm vòng bụng và các chỉ số khác.
Người trên 70 tuổi có cần tầm soát tiểu đường không?
USPSTF không đưa khuyến cáo chung cho nhóm này. Việc xét nghiệm do bác sĩ quyết định theo sức khoẻ tổng thể, các bệnh đang có và mong muốn của người bệnh, nên hãy hỏi trực tiếp bác sĩ đang theo dõi bố mẹ.
Khám sức khoẻ công ty có đủ để tầm soát tiểu đường không?
Thường đủ nếu có đường huyết lúc đói được lấy đúng cách. Nếu bạn có nhiều yếu tố nguy cơ, hãy hỏi thêm HbA1c. Quan trọng hơn là đọc kết quả và đi khám tiếp khi có chỉ số bất thường.