Tiền đái tháo đường là tình trạng đường trong máu cao hơn mức bình thường nhưng chưa tới ngưỡng chẩn đoán đái tháo đường. Hầu như không gây triệu chứng, nên chỉ phát hiện được bằng xét nghiệm: đường huyết lúc đói, HbA1c hoặc nghiệm pháp dung nạp glucose. Người trưởng thành có yếu tố nguy cơ như thừa cân, vòng bụng lớn, tăng huyết áp, mỡ máu cao hoặc bố mẹ, anh chị em ruột mắc đái tháo đường nên được xét nghiệm.
Phát hiện ở giai đoạn này có giá trị vì đây là lúc còn nhiều cơ hội làm chậm hoặc ngăn chuyển thành đái tháo đường type 2, với sự hướng dẫn của bác sĩ. Phần dưới giải thích từng chỉ số theo khuyến cáo của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), chỗ hai bên khác nhau, những cách đọc sai hay gặp và khi nào cần mang kết quả đi gặp bác sĩ. Ngưỡng trong bài là ngưỡng tham khảo; khuyến cáo có thể cập nhật, mỗi phòng xét nghiệm có khoảng tham chiếu riêng và bác sĩ sẽ đánh giá theo từng người.
Tiền đái tháo đường nghĩa là gì trong cơ thể
Sau bữa ăn, đường từ thức ăn vào máu. Tuyến tụy tiết insulin để đưa đường vào tế bào cơ, gan, mỡ, nhờ đó đường huyết trở về mức nền sau vài giờ. Ở tiền đái tháo đường, hai việc thường cùng diễn ra: tế bào đáp ứng với insulin kém hơn (gọi là đề kháng insulin) và tụy không còn bù đủ lượng insulin cần thiết. Kết quả là đường huyết lúc đói nhích lên, hoặc đường huyết sau ăn hạ chậm hơn bình thường.
Quá trình này diễn ra trong nhiều năm và cơ thể gần như không báo gì. Không khát nhiều, không sụt cân, không mệt rõ rệt. Vì vậy rất nhiều người chỉ biết mình có đường huyết cao hơn bình thường khi đi khám sức khoẻ định kỳ ở công ty, khám trước một ca mổ hoặc khám vì một bệnh khác.
Tiền đái tháo đường có hai dạng chính, có thể gặp riêng hoặc cùng lúc. Rối loạn đường huyết lúc đói là khi đường huyết buổi sáng, sau một đêm nhịn ăn, đã cao hơn bình thường. Rối loạn dung nạp glucose là khi đường huyết lúc đói còn bình thường nhưng hai giờ sau khi uống một lượng đường chuẩn vẫn chưa hạ về mức nên có. Dạng thứ hai chỉ lộ ra khi làm nghiệm pháp dung nạp glucose, nên một người chỉ đo đường huyết lúc đói vẫn có thể bị bỏ sót.
Cũng cần hiểu đúng chữ "tiền": đây chưa phải bệnh đái tháo đường, và không phải ai có tiền đái tháo đường cũng chuyển thành bệnh. Nhưng đây là một tín hiệu nguy cơ thật, đi kèm cả nguy cơ tim mạch cao hơn, nên được bác sĩ theo dõi thay vì để đó chờ năm sau tính tiếp.
Ba xét nghiệm và ngưỡng thường dùng
Bảng dưới tóm tắt ngưỡng theo khuyến cáo của ADA, có ghi chú chỗ WHO dùng ngưỡng khác. Đơn vị mg/dL thường in trên phiếu ở nhiều nơi; mmol/L là đơn vị quốc tế, nhiều phòng xét nghiệm in cả hai.
| Xét nghiệm | Bình thường | Tiền đái tháo đường | Ngưỡng chẩn đoán đái tháo đường |
|---|---|---|---|
| Đường huyết lúc đói (nhịn ăn ít nhất 8 giờ) | Dưới 100 mg/dL (5,6 mmol/L) | 100–125 mg/dL (5,6–6,9 mmol/L) theo ADA; WHO tính từ 110 mg/dL (6,1 mmol/L) | Từ 126 mg/dL (7,0 mmol/L) |
| HbA1c | Dưới 5,7% | 5,7–6,4% theo ADA | Từ 6,5% |
| Đường huyết 2 giờ sau uống 75 g glucose | Dưới 140 mg/dL (7,8 mmol/L) | 140–199 mg/dL (7,8–11,0 mmol/L) | Từ 200 mg/dL (11,1 mmol/L) |
Một kết quả vượt ngưỡng chẩn đoán chưa đủ để kết luận bệnh nếu người đó không có triệu chứng rõ; theo ADA, cần thêm một xét nghiệm khác hoặc làm lại để xác nhận. Hướng dẫn chẩn đoán của Bộ Y tế cũng dùng các ngưỡng chẩn đoán đái tháo đường tương tự. Một kết quả rơi vào vùng tiền đái tháo đường cũng nên được bác sĩ xem cùng các chỉ số khác chứ không đọc riêng lẻ.
Vì sao ADA và WHO đưa ngưỡng khác nhau
Nhiều người đọc trên mạng thấy chỗ ghi 100 mg/dL, chỗ ghi 110 mg/dL, rồi cho rằng một bên sai. Thực ra đây là hai cách vạch ranh giới cho cùng một vùng nguy cơ. ADA chọn ngưỡng thấp hơn để nhận diện sớm nhiều người hơn, chấp nhận rằng một số người được gắn nhãn nguy cơ sẽ không bao giờ tiến triển thành bệnh. WHO giữ ngưỡng cao hơn cho đường huyết lúc đói, ít người bị xếp vào nhóm nguy cơ hơn. Với HbA1c, WHO chấp nhận mốc 6,5% để chẩn đoán đái tháo đường nhưng không dùng dải 5,7–6,4% như ADA; một số tổ chức khác lại chọn mốc dưới khác nữa.
Với bạn, ý nghĩa thực tế là: nếu đường huyết lúc đói của bạn là 104 mg/dL, phiếu ở nơi này có thể đánh dấu cao, nơi khác ghi bình thường. Đừng vội mừng hay vội lo theo dấu sao trên phiếu. Hãy hỏi bác sĩ đang dùng tiêu chuẩn nào và với hoàn cảnh của bạn, con số đó có cần làm thêm gì không. Bác sĩ thường xét thêm tuổi, cân nặng, vòng bụng, huyết áp, mỡ máu và tiền sử gia đình trước khi quyết định theo dõi dày hay thưa.
Một tình huống thường gặp ở buổi khám công ty
Giả định anh Minh, 42 tuổi, làm văn phòng ở Hà Nội, cao 1,68 m, nặng 76 kg, bụng hơi to, bố đang điều trị đái tháo đường. Đợt khám sức khoẻ công ty, phiếu của anh ghi đường huyết lúc đói 112 mg/dL, có dấu sao. Mọi chỉ số khác trong giới hạn, anh không thấy khó chịu gì. Bác sĩ khám công ty dặn đi khám thêm, nhưng anh nghĩ do tối trước ăn liên hoan nên để đó.
Cách nghĩ ấy có hai chỗ chưa đúng. Thứ nhất, bữa tối hôm trước ít khi làm đường huyết lúc đói sáng hôm sau tăng rõ nếu đã nhịn đủ 8 giờ; nếu nghi ngờ thì cách đúng là làm lại, không phải bỏ qua. Thứ hai, anh có tới ba yếu tố nguy cơ cùng lúc: tuổi trên 35, thừa cân theo tiêu chuẩn người châu Á, có bố mắc bệnh. Với hồ sơ như vậy, bác sĩ thường chỉ định làm lại đường huyết lúc đói kèm HbA1c, có khi thêm nghiệm pháp dung nạp glucose, rồi cùng anh đặt lịch theo dõi. Đó là toàn bộ việc cần làm ở bước này; không cần mua máy đo, không cần tự kiêng khem theo lời truyền miệng.
Nhận kết quả tiền đái tháo đường: các bước nên làm tiếp
Nếu phiếu xét nghiệm của bạn rơi vào vùng tiền đái tháo đường, trình tự hợp lý thường như sau:
- Giữ lại bản gốc phiếu kết quả, ghi rõ ngày, giờ lấy máu và bạn đã nhịn ăn bao lâu trước khi lấy máu.
- Đặt lịch gặp bác sĩ nội tiết hoặc bác sĩ nội tổng quát, mang theo các kết quả cũ nếu có, kể cả kết quả của những năm trước.
- Kể với bác sĩ tiền sử gia đình, cân nặng thay đổi gần đây, các thuốc đang dùng (nhất là corticoid, một số thuốc lợi tiểu) và với phụ nữ, tiền sử tiểu đường thai kỳ.
- Làm thêm xét nghiệm xác nhận nếu bác sĩ chỉ định, thường là HbA1c hoặc làm lại đường huyết lúc đói.
- Hỏi bác sĩ lịch kiểm tra lại cụ thể: bao lâu một lần, xét nghiệm nào, kết quả thế nào thì cần quay lại sớm hơn.
- Nhờ bác sĩ kiểm tra luôn những chỉ số đi kèm như huyết áp, mỡ máu, chức năng gan, vì chúng thường cùng xuất hiện với rối loạn đường huyết.
Theo ADA, người có tiền đái tháo đường nên được kiểm tra đường huyết ít nhất mỗi năm một lần; bác sĩ có thể điều chỉnh theo từng người. Kế hoạch thay đổi lối sống, nếu cần, nên do bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng lập theo tình trạng của bạn.
Những cách đọc sai hay gặp
Chỉ nhìn dấu sao trên phiếu. Dấu sao phụ thuộc khoảng tham chiếu mà phòng xét nghiệm chọn. Cùng một con số, nơi này đánh dấu, nơi kia không. Điều đáng đọc là con số và ngưỡng bác sĩ áp dụng cho bạn.
Thấy HbA1c bình thường thì bỏ qua đường huyết lúc đói cao. Hai xét nghiệm đo hai việc khác nhau và có thể lệch nhau. Khi chúng không khớp, bác sĩ sẽ quyết định làm thêm gì; không nên tự chọn con số dễ chịu hơn.
Nghĩ rằng gầy thì không thể có tiền đái tháo đường. Người châu Á có thể bị rối loạn đường huyết ở cân nặng thấp hơn người phương Tây, nhất là khi mỡ tập trung ở bụng. Cân nặng bình thường không loại trừ nguy cơ.
Cho rằng tiền đái tháo đường chắc chắn thành bệnh. Không phải vậy. Nhiều người giữ ổn định hoặc trở về bình thường khi được theo dõi và hướng dẫn phù hợp. Lo âu quá mức cũng không giúp gì; theo dõi đều đặn mới giúp.
Tự mua thuốc hoặc sản phẩm "hạ đường huyết". Không ai nên tự dùng thuốc hay sản phẩm quảng cáo hạ đường khi chưa có chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Việc đó có thể che kết quả xét nghiệm lần sau và gây hại.
Khi nào cần gặp bác sĩ, khi nào phải đi cấp cứu
Nên đặt lịch gặp bác sĩ trong vài tuần tới nếu:
- Phiếu khám của bạn có đường huyết lúc đói, HbA1c hoặc đường huyết sau nghiệm pháp nằm ngoài khoảng bình thường, dù chỉ một lần.
- Bạn từ 35 tuổi trở lên và chưa từng xét nghiệm đường huyết, hoặc lần gần nhất đã hơn ba năm.
- Bạn thừa cân hoặc vòng bụng lớn, có tăng huyết áp, mỡ máu cao, bố mẹ hoặc anh chị em ruột mắc đái tháo đường.
- Bạn thấy khát và tiểu nhiều hơn hẳn, sụt cân không rõ lý do, vết thương lâu lành hoặc nhìn mờ thất thường; những dấu hiệu này cần khám sớm, không chờ đợt khám định kỳ.
Cần đi cấp cứu ngay nếu có người lơ mơ, lú lẫn, nôn nhiều, thở nhanh sâu, hơi thở có mùi lạ hoặc mất nước nặng kèm khát và tiểu nhiều: đó có thể là biến chứng cấp do đường huyết rất cao. Đau ngực, khó thở, méo miệng, yếu liệt nửa người hay nói khó cũng là dấu hiệu phải gọi cấp cứu, không tự theo dõi ở nhà.
Câu hỏi thường gặp
Tiền đái tháo đường có tự hết được không?
Có thể. Nhiều người có chỉ số trở về bình thường khi được bác sĩ theo dõi và hướng dẫn thay đổi lối sống phù hợp. Nhưng không nên tự cho là đã hết khi chưa xét nghiệm lại theo lịch bác sĩ hẹn.
Tiền đái tháo đường có phải uống thuốc không?
Không có câu trả lời chung. Nhiều người được bác sĩ theo dõi và hướng dẫn thay đổi lối sống trước; một số trường hợp bác sĩ cân nhắc thêm thuốc. Đây là quyết định của bác sĩ, không tự mua thuốc hay sản phẩm hạ đường.
Đường huyết lúc đói 105 mg/dL có đáng lo không?
Theo ADA, con số này nằm trong vùng tiền đái tháo đường; theo ngưỡng WHO thì vẫn dưới mốc. Nó chưa phải chẩn đoán bệnh, nhưng là lý do để gặp bác sĩ, làm thêm xét nghiệm nếu cần và đặt lịch kiểm tra lại.
Người trẻ dưới 30 tuổi có bị tiền đái tháo đường không?
Có, nhất là khi thừa cân, ít vận động, có bố mẹ mắc đái tháo đường hoặc phụ nữ có hội chứng buồng trứng đa nang. Người trẻ có các yếu tố này nên hỏi bác sĩ về việc xét nghiệm sớm hơn mốc tuổi chung.
Tiền đái tháo đường có ảnh hưởng tới tim mạch không?
Có liên quan. Rối loạn đường huyết thường đi cùng tăng huyết áp, mỡ máu bất thường và vòng bụng lớn, cùng làm tăng nguy cơ tim mạch. Vì vậy bác sĩ thường kiểm tra cả các chỉ số này chứ không chỉ đường huyết.
Kết quả ở hai phòng xét nghiệm khác nhau thì tin cái nào?
Khác nhau một chút là bình thường do máy, hoá chất và cách lấy mẫu. Hãy đưa cả hai phiếu cho bác sĩ, kèm thông tin nhịn ăn bao lâu, và làm lại ở một nơi cố định nếu bác sĩ thấy cần.