Xét nghiệm đường huyết lúc đói cần nhịn ăn và không uống đồ có năng lượng ít nhất 8 giờ trước khi lấy máu; vẫn được uống nước lọc. Theo Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA), kết quả dưới 100 mg/dL (5,6 mmol/L) là bình thường, 100–125 mg/dL là tiền đái tháo đường, từ 126 mg/dL (7,0 mmol/L) là ngưỡng chẩn đoán đái tháo đường nếu được xác nhận lại.
Đây là xét nghiệm rẻ, phổ biến, có trong gần như mọi gói khám, nhưng cũng là xét nghiệm dễ bị chuẩn bị sai nhất. Uống một ly cà phê sữa trước khi đi, ốm sốt mấy hôm trước, nhịn quá lâu hay mất ngủ đều có thể làm con số lệch. Phần dưới hướng dẫn chuẩn bị đúng, những thứ làm sai kết quả, cách đổi đơn vị và cách đọc con số. Ngưỡng trong bài theo khuyến cáo hiện hành, có thể được cập nhật; khoảng tham chiếu in trên phiếu tuỳ từng phòng xét nghiệm, và chỉ bác sĩ mới kết luận được cho bạn.
"Lúc đói" chính xác nghĩa là gì
Trong hướng dẫn của ADA, "lúc đói" nghĩa là không nạp năng lượng ít nhất 8 giờ. Không nạp năng lượng là không ăn, không uống sữa, nước ngọt, nước trái cây, cà phê có đường hay sữa, không ngậm kẹo, không nhai kẹo cao su có đường. Nước lọc được phép, và uống đủ nước còn giúp lấy máu dễ hơn.
Cách làm thuận nhất là ăn tối bình thường trước 21 giờ, sau đó chỉ uống nước lọc, sáng hôm sau đi lấy máu trước 9 giờ. Nhiều nơi nhận lấy máu từ sáng sớm chính vì lý do này. Nếu lịch khám của bạn vào buổi trưa, hãy hỏi lại nơi khám có nên dời sang buổi sáng không, vì nhịn từ tối tới trưa hôm sau là quá lâu với nhiều người, nhất là người lớn tuổi.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: không nên nhịn quá lâu, kiểu nhịn từ trưa hôm trước. Nhịn quá dài không làm kết quả "đẹp hơn" một cách đáng tin; ở một số người còn gây mệt, chóng mặt khi lấy máu. Mục tiêu là đủ 8 giờ, thường khoảng 8 tới 12 giờ là hợp lý, không phải càng lâu càng tốt.
Chuẩn bị từ tối hôm trước tới lúc lấy máu
Trình tự dưới đây áp dụng cho một buổi khám sáng có cả đường huyết lúc đói và mỡ máu, kiểu thường gặp trong khám định kỳ:
- Hai ba ngày trước, ăn uống và sinh hoạt như bình thường. Không cần kiêng đặc biệt; kiêng khem đột ngột chỉ khiến kết quả không phản ánh đúng thói quen thật của bạn.
- Tối hôm trước, ăn bữa tối như mọi ngày, tránh rượu bia và tránh bữa quá muộn. Ghi lại giờ ăn xong.
- Sau bữa tối, chỉ uống nước lọc. Đánh răng bình thường được, nhưng không dùng nước súc miệng có đường.
- Nếu đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính, hỏi bác sĩ kê đơn từ trước nên uống sáng đó lúc nào. Không tự ngưng thuốc chỉ vì sắp xét nghiệm.
- Sáng hôm đó, mặc áo tay rộng, mang theo kết quả cũ, ngủ đủ nếu có thể. Tới nơi, báo với nhân viên bạn đã nhịn từ mấy giờ.
- Lấy máu xong mới ăn sáng; nên mang theo đồ ăn nhẹ, nhất là người lớn tuổi hoặc người từng bị choáng khi nhịn ăn.
Người đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc insulin cần có hướng dẫn riêng của bác sĩ điều trị về việc nhịn ăn, vì nhịn sai cách có thể gây hạ đường huyết. Đây là việc phải hỏi trước, không tự xoay xở, kể cả khi đã nhịn ăn nhiều lần trước đó mà không sao.
Những thứ làm kết quả lệch mà ít người để ý
Ốm sốt, nhiễm trùng, vừa chấn thương hay phẫu thuật. Cơ thể tiết hormone căng thẳng, đẩy đường huyết lên tạm thời. Nếu đang ốm, nên hỏi bác sĩ có dời ngày xét nghiệm sau khi khoẻ hẳn không.
Thuốc corticoid và một số thuốc khác. Corticoid uống, tiêm, thậm chí một số dạng dùng kéo dài có thể làm đường huyết tăng. Hãy kể tên mọi thuốc đang dùng, kể cả thuốc tự mua, khi bác sĩ đọc kết quả.
Mất ngủ, căng thẳng nặng, làm ca đêm. Có thể ảnh hưởng tới đường huyết buổi sáng. Người làm ca đêm nên nói với bác sĩ để chọn giờ lấy máu hợp lý.
"Nhịn" nhưng vẫn uống cà phê sữa, trà sữa hoặc nước tăng lực. Đây là lỗi phổ biến nhất. Những thức uống này có đường và năng lượng, làm kết quả không còn là "lúc đói" nữa. Nếu lỡ uống, hãy nói thật để được hẹn lại.
Mẫu máu để quá lâu trước khi xử lý. Tế bào máu tiếp tục dùng đường trong ống nghiệm, có thể làm kết quả thấp giả. Phòng xét nghiệm có quy trình riêng cho việc này; bạn chỉ cần biết để không ngạc nhiên khi kết quả ở các nơi chênh nhẹ.
Đổi đơn vị và đọc con số trên phiếu
Phiếu kết quả ở Việt Nam có thể in mg/dL, mmol/L hoặc cả hai. Quy đổi gần đúng: lấy mg/dL chia cho 18 ra mmol/L. Các mốc theo ADA:
| mg/dL | mmol/L | Cách hiểu theo ADA | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Dưới 70 | Dưới 3,9 | Thấp (mốc cảnh báo hạ đường huyết hay dùng) | Hỏi bác sĩ, nhất là khi có run, vã mồ hôi, chóng mặt lúc nhịn ăn |
| 70–99 | 3,9–5,5 | Bình thường | Kiểm tra lại theo lịch khám định kỳ phù hợp với nguy cơ |
| 100–125 | 5,6–6,9 | Tiền đái tháo đường (WHO tính từ 110 mg/dL, tức 6,1 mmol/L) | Gặp bác sĩ, có thể làm thêm HbA1c hoặc nghiệm pháp dung nạp glucose |
| Từ 126 | Từ 7,0 | Ngưỡng chẩn đoán, cần xác nhận | Gặp bác sĩ sớm để làm xét nghiệm xác nhận |
Mốc dưới 70 mg/dL được nhiều tài liệu dùng như ngưỡng cảnh báo hạ đường huyết; ở người khoẻ không dùng thuốc, kết quả thấp nhẹ khi nhịn lâu có thể gặp, nhưng vẫn nên để bác sĩ đánh giá. Hãy đọc con số cùng ngưỡng bác sĩ áp dụng cho bạn, đừng chỉ nhìn chữ H hay L in bên cạnh.
Một cách đọc ít người dùng mà rất có ích là xếp kết quả các năm thành một hàng. Ví dụ 88, 93, 97 rồi 103 mg/dL qua bốn lần khám: từng con số riêng lẻ không đáng ngại, nhưng xu hướng tăng đều là thông tin bác sĩ cần thấy. Hãy giữ phiếu cũ trong một tập hồ sơ, hoặc chụp ảnh lưu theo năm, để mang đi mỗi lần khám.
Máu tĩnh mạch ở phòng xét nghiệm khác gì giọt máu đầu ngón tay
Ngưỡng chẩn đoán nói ở trên là ngưỡng cho glucose huyết tương đo từ máu tĩnh mạch, lấy ở khuỷu tay và chạy trên máy phòng xét nghiệm. Máy đo cầm tay chích đầu ngón tay đo máu mao mạch, cho kết quả nhanh nhưng sai số cho phép lớn hơn, và không được dùng để chẩn đoán.
Trong các đợt khám lưu động ở công ty hay khu dân cư, đôi khi người ta chỉ đo bằng máy cầm tay cho nhanh. Kết quả đó là tín hiệu sàng lọc: nếu bất thường, bạn cần một xét nghiệm máu tĩnh mạch ở phòng xét nghiệm để xác nhận; nếu bình thường mà bạn có nhiều yếu tố nguy cơ, cũng nên hỏi bác sĩ về một xét nghiệm đầy đủ hơn.
Giả định bà Hoa, 61 tuổi, ở Hải Phòng, đi buổi khám miễn phí ở phường, đo đầu ngón tay ra 131 mg/dL. Bà lo mất ngủ cả tuần. Thực ra bà chưa chắc đã nhịn đủ 8 giờ vì sáng đó có uống ly sữa, và máy cầm tay có sai số. Việc đúng là đặt lịch gặp bác sĩ, nhịn ăn đúng cách và làm lại xét nghiệm máu tĩnh mạch, có thể kèm HbA1c. Một con số đầu ngón tay chưa nói được bà có bệnh hay không.
Những việc không cần làm trước khi xét nghiệm
Có nhiều lời khuyên truyền miệng khiến người đi khám lo lắng thêm hoặc làm sai lệch kết quả. Những việc sau không cần thiết, thậm chí phản tác dụng:
- Nhịn ăn hai ba ngày hoặc ăn kiêng gắt trước hôm khám để "kết quả đẹp". Kết quả khi đó không phản ánh thói quen thật, bác sĩ đánh giá sai nguy cơ của bạn.
- Nhịn cả nước lọc. Thiếu nước làm lấy máu khó hơn và có thể ảnh hưởng một số chỉ số khác trong cùng mẫu máu.
- Tự ngưng thuốc huyết áp, thuốc tim mạch hay thuốc đang điều trị bệnh khác. Việc này có thể nguy hiểm; hãy hỏi bác sĩ kê đơn.
- Tập thể dục thật nặng ngay sáng hôm lấy máu để "đốt đường". Vận động gắng sức ngay trước khi lấy máu có thể làm một số chỉ số dao động.
- Đo lại liên tục bằng máy cầm tay mua về nhà sau khi nhận một kết quả cao. Điều đó chỉ thêm lo, không thay được xét nghiệm xác nhận.
Việc cần làm thật ra đơn giản: nhịn đúng cách, nói thật với nhân viên y tế những gì đã ăn uống và thuốc đang dùng, và mang kết quả tới bác sĩ.
Khi nào cần gặp bác sĩ, khi nào đi cấp cứu
Bạn nên gặp bác sĩ nếu đường huyết lúc đói từ 100 mg/dL trở lên, nếu kết quả các năm có xu hướng tăng dần dù vẫn dưới ngưỡng, hoặc nếu bạn có nhiều yếu tố nguy cơ như thừa cân, tăng huyết áp, mỡ máu cao, tiền sử gia đình mắc đái tháo đường hay phụ nữ từng bị tiểu đường thai kỳ. Kết quả thấp dưới 70 mg/dL kèm run tay, vã mồ hôi, hồi hộp khi nhịn ăn cũng là lý do để đi khám.
Cần đi cấp cứu ngay khi có người lơ mơ, lú lẫn, co giật, ngất; nôn nhiều kèm thở nhanh sâu; khát dữ dội, tiểu rất nhiều và mệt lả. Đây là những dấu hiệu của rối loạn đường huyết cấp, có thể nguy hiểm tính mạng, không xử lý tại nhà. Với người lớn tuổi sống một mình, con cái nên dặn bố mẹ báo ngay khi thấy mệt lả bất thường sau khi nhịn ăn, và không tự lái xe đi lấy máu nếu từng bị choáng.
Câu hỏi thường gặp
Nhịn ăn bao nhiêu tiếng thì xét nghiệm đường huyết lúc đói?
Ít nhất 8 giờ không ăn và không uống đồ có năng lượng, theo ADA. Thường nhịn từ sau bữa tối tới sáng hôm sau là phù hợp, khoảng 8 tới 12 giờ. Nhịn lâu hơn không làm kết quả đáng tin hơn.
Trước khi xét nghiệm đường huyết có được uống nước không?
Được uống nước lọc. Không uống cà phê, trà có đường hoặc sữa, nước ngọt, nước trái cây, sữa, vì đều có năng lượng làm kết quả không còn đúng là lúc đói.
Có nên uống thuốc huyết áp buổi sáng trước khi lấy máu không?
Câu này cần hỏi bác sĩ kê đơn trước buổi khám. Nhiều thuốc vẫn được uống bình thường với ngụm nước, nhưng không có quy tắc chung cho mọi thuốc; không tự ngưng thuốc.
Đường huyết lúc đói 7 mmol/L có phải bị tiểu đường không?
Theo ADA, 7,0 mmol/L là ngưỡng chẩn đoán, nhưng một lần đo ở người không có triệu chứng rõ chưa đủ để kết luận. Bác sĩ sẽ chỉ định xét nghiệm xác nhận, thường là làm lại hoặc đo HbA1c.
Vì sao hai lần xét nghiệm lúc đói cách nhau vài tuần lại ra hai con số khác nhau?
Đường huyết dao động tự nhiên theo giấc ngủ, bữa tối hôm trước, căng thẳng, ốm vặt, thuốc đang dùng; máy và hoá chất ở các nơi cũng chênh nhẹ. Chênh vài mg/dL là bình thường, bác sĩ sẽ xem cả chuỗi kết quả.
Đường huyết lúc đói dưới 70 mg/dL có sao không?
Ở người khoẻ không dùng thuốc, nhịn lâu đôi khi cho kết quả hơi thấp mà không có ý nghĩa bệnh. Nhưng nếu kèm run, vã mồ hôi, hồi hộp, choáng khi nhịn ăn, hoặc lặp lại nhiều lần, hãy gặp bác sĩ để tìm nguyên nhân.